تهمت و افترا چیست؟ مجازات، شرایط اثبات و نحوه شکایت

تهمت و افترا از موضوعات مهم در دعاوی کیفری مرتبط با حیثیت و آبروی اشخاص هستند. بسیاری از مردم هرگونه نسبت ناروا یا سخن دروغ درباره دیگری را «تهمت» می‌نامند؛ اما از نظر حقوق کیفری، هر حرف دروغ یا توهین‌آمیزی الزاماً جرم افترا محسوب نمی‌شود.

برای تحقق افترا موضوع ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، باید شرایط مشخصی وجود داشته باشد؛ از جمله اینکه یک امر که قانوناً جرم محسوب می‌شود، به‌طور صریح به شخص دیگری نسبت داده شود و نسبت‌دهنده نتواند صحت آن را اثبات کند.

تهمت چیست؟

«تهمت» اصطلاحی است که در زبان عمومی برای نسبت دادن ناروا یا اتهام بی‌اساس به دیگری استفاده می‌شود.

اما هنگام طرح شکایت کیفری، صرف استفاده از کلمه «تهمت» کافی نیست و باید بررسی شود رفتار انجام‌شده تحت کدام عنوان قانونی قرار می‌گیرد؛ مانند:

• افترا
• نشر اکاذیب
• توهین
• قذف
• افترای عملی

بنابراین هر تهمتی الزاماً مشمول ماده ۶۹۷ نیست.

افترا چیست؟

مطابق ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)، اگر شخصی به هر وسیله، امری را صریحاً به دیگری نسبت دهد که طبق قانون جرم محسوب می‌شود و نتواند صحت این نسبت را ثابت کند، با وجود سایر شرایط قانونی، موضوع می‌تواند افترا باشد.

مثال ساده افترا

اگر شخصی صریحاً دیگری را «سارق» معرفی کند یا بگوید او مرتکب سرقت مشخصی شده است، در واقع ارتکاب یک جرم را به وی نسبت داده است.

اگر شرایط قانونی افترا وجود داشته باشد و نسبت‌دهنده نتواند صحت این انتساب را اثبات کند، موضوع می‌تواند مشمول ماده ۶۹۷ قرار گیرد.

اما اگر کسی صرفاً از الفاظ تحقیرآمیز استفاده کند بدون اینکه جرم مشخصی را به دیگری نسبت دهد، ممکن است موضوع توهین باشد نه افترا.

شرایط تحقق جرم افترا

برای اینکه یک رفتار مشمول افترا موضوع ماده ۶۹۷ باشد، چند نکته اهمیت اساسی دارد.

• باید جرم به دیگری نسبت داده شود

موضوعی که به دیگری نسبت داده می‌شود باید طبق قانون جرم باشد.

بنابراین نسبت دادن صرف یک رفتار غیراخلاقی یا ناپسند که جرم نیست، لزوماً افترا موضوع ماده ۶۹۷ محسوب نمی‌شود؛ هرچند ممکن است حسب محتوا عنوان مجرمانه دیگری داشته باشد.

• انتساب باید صریح باشد

باید انتساب جرم به شخص به اندازه کافی روشن باشد.

دادگاه محتوای سخن، پیام، نوشته یا انتشار انجام‌شده را بررسی می‌کند تا مشخص شود آیا واقعاً ارتکاب جرم به شاکی نسبت داده شده است یا خیر.

• شخص مورد اتهام باید قابل تشخیص باشد

باید مشخص باشد اتهام متوجه چه کسی است. لازم نیست همیشه نام و نام خانوادگی شخص صریحاً ذکر شده باشد؛ اگر از اوضاع و احوال، مخاطبان بتوانند شخص موردنظر را تشخیص دهند، موضوع نیازمند بررسی قضایی خواهد بود.

• نسبت‌دهنده نتواند صحت انتساب را ثابت کند

ماده ۶۹۷ صراحتاً ناتوانی در اثبات صحت انتساب را در تعریف قانونی افترا آورده است.

البته تبصره همین ماده درباره مواردی که انتشار موضوع اشاعه فحشا محسوب می‌شود حکم خاصی دارد و حتی اثبات صحت انتساب نیز الزاماً مانع مجازات نیست.

• عنصر معنوی جرم باید وجود داشته باشد

در پرونده افترا، عمد و آگاهی مرتکب نیز اهمیت دارد. صرف برداشت اشتباه یا وقوع یک اختلاف، بدون احراز عناصر قانونی جرم، برای محکومیت کافی نیست.

مجازات تهمت و افترا چیست؟

مطابق ماده ۶۹۷ اصلاحی سال ۱۳۹۹، مجازات افترا موضوع این ماده جزای نقدی درجه شش است.

درج مبلغ ثابت برای جزای نقدی در مقاله را پیشنهاد نمی‌کنم؛ زیرا مبالغ جزای نقدی قانونی ممکن است با تصویب مقررات جدید تعدیل شوند. برای ماندگاری مقاله در گوگل، عبارت «جزای نقدی درجه شش» دقیق‌تر است.

افترای عملی چیست؟

یکی از بخش‌های مهمی که در مقاله قبلی به اندازه کافی توضیح داده نشده بود، افترای عملی موضوع ماده ۶۹۹ است.

افترای عملی زمانی مطرح می‌شود که شخصی عالماً و عامداً و با هدف متهم کردن دیگری، آلات و ادوات جرم یا اشیایی را که وجودشان می‌تواند موجب اتهام شود، بدون اطلاع شخص در منزل، محل کسب، جیب یا اشیای متعلق به او قرار دهد یا مخفی کند یا به نحوی متعلق به او قلمداد کند و در نتیجه این اقدام، آن شخص مورد تعقیب قرار گیرد.

ماده ۶۹۹ همچنین صدور قرار منع تعقیب یا اعلام برائت قطعی شخص مورد اتهام را در ساختار این جرم مورد توجه قرار داده است.

مجازات افترای عملی

براساس ماده ۶۹۹ اصلاحی سال ۱۳۹۹، مجازات افترای عملی:

حبس از سه ماه تا یک سال و شش ماه یا تا ۷۴ ضربه شلاق است.

بنابراین مجازات «شش ماه تا سه سال» که در نسخه قدیمی مقاله آمده بود، باید حذف شود.

تفاوت افترا با توهین چیست؟

این سؤال برای سئو بسیار مهم است.

در افترا، شخص یک جرم را به دیگری نسبت می‌دهد.

اما در توهین، ممکن است الفاظ یا رفتار موهن و تحقیرآمیز به کار رود، بدون اینکه جرم مشخصی به شخص نسبت داده شود.

مثلاً هر لفظ زشت و تحقیرآمیزی لزوماً افترا نیست.

تفاوت افترا و نشر اکازیب چیست؟

این دو جرم نیز نباید با یکدیگر اشتباه شوند.

در افترا موضوع ماده ۶۹۷، محور اصلی نسبت دادن صریح یک امر مجرمانه به دیگری است.

اما ماده ۶۹۸ درباره اظهار اکاذیب یا نسبت دادن اعمال برخلاف حقیقت با قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی مقررات جداگانه‌ای دارد.

بنابراین ممکن است یک مطلب دروغ باشد اما شرایط افترا را نداشته باشد و حسب مورد تحت عنوان دیگری بررسی شود.

تفاوت افترا با قذف چیست؟

قذف یک جرم حدی و با افترا متفاوت است.

مطابق ماده ۲۴۵ قانون مجازات اسلامی، قذف عبارت است از نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگر، هرچند مرده باشد.

مجازات حد قذف نیز طبق ماده ۲۵۰ قانون مجازات اسلامی هشتاد ضربه شلاق است.

بنابراین اگر شخصی صریحاً زنا یا لواط را به دیگری نسبت دهد و شرایط قانونی قذف فراهم باشد، موضوع را نباید صرفاً «افترا» تلقی کرد.

• تهمت ناموسی چه مجازاتی دارد؟

عبارت «تهمت ناموسی» یک عنوان کلی و عامیانه است و مجازات واحدی ندارد.

اگر منظور نسبت صریح زنا یا لواط باشد و شرایط قانونی وجود داشته باشد، موضوع می‌تواند قذف باشد.

اما اگر سخن گفته‌شده شامل زنا یا لواط نباشد، باید محتوای دقیق آن بررسی شود تا مشخص شود آیا توهین، افترا، نشر اکاذیب یا عنوان دیگری تحقق یافته است.

بنابراین هر «تهمت ناموسی» الزاماً قذف نیست.

• مجازات تهمت زدن به زن چیست؟

قانون برای افترا موضوع ماده ۶۹۷ صرفاً به دلیل زن یا مرد بودن بزه‌دیده، مجازات متفاوتی تعیین نکرده است.

اگر جرم مشخصی به یک زن نسبت داده شود و شرایط ماده ۶۹۷ وجود داشته باشد، مقررات افترا اعمال می‌شود.

اگر صریحاً زنا به او نسبت داده شود و شرایط قذف محقق باشد، مقررات قذف مطرح خواهد شد.

در متن قبلی عبارت «زنای محصنه» آمده بود که برای تعریف قذف ضرورتی ندارد؛ ماده ۲۴۵ از نسبت دادن زنا یا لواط سخن می‌گوید.

• آیا افترا در پیامک و واتساپ جرم است؟

بله، وسیله ارتکاب منحصر به صحبت حضوری یا روزنامه نیست.

ماده ۶۹۷ از عبارت «به هر وسیله دیگر» استفاده کرده است. بنابراین اگر شرایط جرم وجود داشته باشد، انتساب می‌تواند از طریق پیام، نوشته یا سایر ابزارها صورت گیرد.

پیامک‌ها، پیام‌های شبکه‌های اجتماعی و سایر داده‌های قابل استناد نیز ممکن است در پرونده به‌عنوان دلیل یا قرینه مورد بررسی قرار گیرند.

افترا در اینستاگرام و فضای مجازی

انتشار یک اتهام در اینستاگرام، تلگرام، واتساپ یا سایر بسترهای اینترنتی مصون از مقررات کیفری نیست.

اما صرف انتشار مطلب منفی درباره دیگری برای تحقق افترا کافی نیست. ابتدا باید بررسی شود:

آیا جرم مشخصی به شخص نسبت داده شده؟ آیا شخص موردنظر قابل شناسایی است؟ محتوای دقیق انتشار چیست؟ و آیا سایر ارکان جرم وجود دارد؟

همچنین حسب نحوه انتشار، ممکن است عناوین قانونی دیگری نیز مطرح شوند.

• آیا شکایت کردن از کسی و اثبات نشدن آن افتراست؟

صرف شکایت از شخص و نهایتاً اثبات نشدن جرم، خودبه‌خود به معنی تحقق افترا نیست.

این نکته بسیار مهم است.

اگر کسی براساس دلایل و قرائنی که در اختیار دارد برای احقاق حق خود شکایت کند، صرف اینکه پرونده در نهایت به منع تعقیب یا برائت منتهی شود، برای محکوم کردن شاکی به افترا کافی نیست.

برای تحقق جرم باید تمام ارکان قانونی و عنصر معنوی جرم احراز شود.

بنابراین نمی‌توان گفت: «چون شکایت او علیه من رد شد، حتماً می‌توانم او

را به جرم افترا محکوم کنم.»

• آیا جرم افترا قابل گذشت است؟

بله.

طبق ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی با آخرین اصلاح سال ۱۴۰۳، جرایم موضوع مواد ۶۹۷ و ۶۹۹ همچنان در فهرست جرایم قابل گذشت قرار دارند.

بنابراین شکایت شاکی خصوصی در تعقیب این جرایم اهمیت دارد و گذشت شاکی نیز آثار قانونی مربوط به جرم قابل گذشت را خواهد داشت.

برای شکایت تهمت و افترا چه مدارکی لازم است؟

بسته به نحوه وقوع جرم، مدارک و دلایل می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

صرف داشتن اسکرین‌شات همیشه برای اثبات جرم کافی نیست و اصالت، انتساب و سایر شرایط دلیل نیز ممکن است مورد بررسی قرار گیرد.

• اگر در اینستاگرام به ما تهمت زدند چه کنیم؟

اولین اقدام مناسب، حفظ دلیل است.

قبل از حذف شدن پست، استوری، پیام یا حساب کاربری، بهتر است اطلاعات مرتبط از جمله محتوای کامل، نام کاربری، تاریخ و سایر مشخصات حفظ شود.

سپس باید بررسی شود رفتار انجام‌شده دقیقاً افتراست یا عنوان دیگری مانند توهین یا نشر اکاذیب دارد.

در مواردی که احتمال حذف دلیل وجود دارد، نحوه حفظ و مستندسازی ادله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مراحل شکایت از تهمت و افترا

به‌طور کلی برای پیگیری کیفری باید شکواییه متناسب با رفتار ارتکابی تنظیم و از مسیر قانونی ثبت شود.

پس از ثبت، پرونده حسب صلاحیت و موضوع به مرجع قضایی مربوط ارجاع می‌شود و ادله طرفین بررسی خواهد شد.

یکی از اشتباهات رایج این است که شاکی در شکواییه همزمان عناوینی مانند «تهمت، افترا، توهین، نشر اکاذیب، هتک حیثیت و اعاده حیثیت» را بدون توجه به عناصر قانونی آنها ردیف می‌کند.

بهتر است رفتار دقیق متهم، عبارت استفاده‌شده، زمان، محل، وسیله انتشار و ادله موجود به‌روشنی شرح داده شود.

اعاده حیثیت بعد از تهمت و افترا چیست؟

«اعاده حیثیت» اصطلاحی است که مردم بسیار جست‌وجو می‌کنند، اما هر پرونده‌ای با عنوان مستقلی به نام «شکایت اعاده حیثیت» مطرح نمی‌شود.

اگر شخصی علیه دیگری مرتکب رفتار مجرمانه‌ای مانند افترا یا نشر اکاذیب شده باشد، باید عنوان قانونی متناسب با همان رفتار بررسی و شکایت براساس آن تنظیم شود.

برای مثال، ماده ۶۹۸ در خصوص نشر اکاذیب، اعاده حیثیت در صورت امکان را نیز در کنار مجازات پیش‌بینی کرده است.

• آیا میتوان بابت تهمت خسارت گرفت؟

صرف محکومیت کیفری و مطالبه خسارت دو موضوع کاملاً یکسان نیستند.

در صورت ورود ضرر و وجود شرایط قانونی، امکان مطالبه ضرر و زیان ناشی از جرم باید براساس نوع خسارت، رابطه سببیت و ادله موجود بررسی شود.

بنابراین بهتر است در مقاله نگوییم هر شخصی که مورد افترا قرار گرفته «حتماً» مبلغی بابت خسارت معنوی دریافت خواهد کرد.

• آیا هر حرف دروغی افتراست؟

خیر. برای افترا موضوع ماده ۶۹۷ باید از جمله شرایط قانونی، امر مجرمانه‌ای به شخص نسبت داده شود.

• اگر کسی بگوید (دزد هستی) افترا محسوب میشود؟

ممکن است مصداق نسبت دادن جرم سرقت باشد؛ اما برای محکومیت، دادگاه باید تمام شرایط و ارکان جرم را با توجه به عبارت دقیق و اوضاع و احوال بررسی کند.

• اگر کسی نتواند شکایت قبلی خود را ثابت کند، می‌توان از او بابت افترا شکایت کرد؟

صرف اثبات نشدن شکایت قبلی برای تحقق افترا کافی نیست. ارکان قانونی و عمد مرتکب باید احراز شود.

• آیا افترا در گروه خانوادگی واتساپ هم قابل شکایت است؟

اگر رفتار انجام‌شده واجد تمام شرایط قانونی افترا باشد، خصوصی یا خانوادگی بودن گروه به خودی خود مانع بررسی کیفری نیست.

• آیا تهمت در پیام صوتی قابل پیگیری است؟

در صورت وجود شرایط قانونی جرم، فایل صوتی می‌تواند حسب نحوه تحصیل، اصالت و انتساب آن مورد بررسی مرجع قضایی قرار گیرد.

• تهمت زنا چه حکمی دارد؟

اگر نسبت صریح زنا واجد شرایط قانونی قذف باشد، موضوع مشمول مقررات قذف است و حد قذف طبق ماده ۲۵۰، ۸۰ ضربه شلاق است.

 

وکیل تهمت و افترا در تهران

پرونده‌های افترا در ظاهر ساده به نظر می‌رسند، اما تفاوت میان افترا، توهین، نشر اکاذیب و قذف می‌تواند در نحوه تنظیم شکواییه و نتیجه پرونده بسیار مهم باشد.

از طرف دیگر، اگر شخصی به افترا متهم شده باشد، باید بررسی شود آیا واقعاً جرم مشخصی را به دیگری نسبت داده، آیا انتساب صریح

بوده، چه دلایلی در اختیار داشته و آیا سایر ارکان قانونی جرم وجود دارند یا خیر.

گروه حقوقی سلمان احدی در تهران خدمات مشاوره و وکالت در پرونده‌های کیفری از جمله پرونده‌های مرتبط با افترا، توهین، نشر اکاذیب و جرایم علیه حیثیت اشخاص ارائه می‌کند.

شماره تماس: 09120466204

آدرس: تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳