فرزندخواندگی در ایران | شرایط، مراحل، مدارک و قوانین ۱۴۰۵
فرزندخواندگی که در ادبیات قانونی بیشتر با عنوان سرپرستی کودکان و نوجوانان بیسرپرست و بدسرپرست شناخته میشود، یکی از مهمترین سازوکارهای حمایت از کودکانی است که امکان زندگی مناسب تحت سرپرستی والدین خود را ندارند.
قانون اصلی حاکم بر این موضوع، قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بیسرپرست و بدسرپرست مصوب ۱۳۹۲ و آییننامههای اجرایی آن است. این قانون نسبت به قانون قدیمی سال ۱۳۵۳ دامنه متقاضیان و افراد تحت سرپرستی را توسعه داده است.
فرزندخواندگی چیست؟
در حقوق ایران، اصطلاح دقیقتر «سرپرستی» است.
سرپرستی رابطهای قانونی است که به موجب حکم دادگاه، شخص یا اشخاص واجد شرایط مسئولیت نگهداری، تربیت و تأمین نیازهای مادی و معنوی کودک یا نوجوان مشمول قانون را برعهده میگیرند.
این رابطه از همه جهات دقیقاً معادل رابطه نسبی میان والدین و فرزند طبیعی نیست و به همین دلیل در موضوعاتی مانند ارث و محرمیت تفاوتهای مهمی وجود دارد.
چه کسانی میتوانند فرزندخوانده بگیرند؟
ماده ۵ قانون سه گروه اصلی را مشخص کرده است:
۱. زن و شوهر بدون فرزند
اگر پنج سال از تاریخ ازدواج آنها گذشته و از این ازدواج صاحب فرزند نشده باشند، میتوانند درخواست سرپرستی کنند؛ مشروط بر اینکه حداقل یکی از زوجین بیش از ۳۰ سال داشته باشد.
اگر پزشکی قانونی تشخیص دهد زوجین امکان بچهدار شدن ندارند، شرط گذشت پنج سال از ازدواج اعمال نمیشود.
۲. زن و شوهر دارای فرزند
زوجینی که خودشان فرزند دارند نیز میتوانند درخواست سرپرستی کنند؛ مشروط بر اینکه حداقل یکی از آنها بیش از ۳۰ سال داشته باشد.
۳. دختران و زنان بدون شوهر
دختران و زنان بدون شوهر که حداقل ۳۰ سال دارند نیز میتوانند درخواست سرپرستی کنند، اما بر اساس قانون صرفاً امکان سرپرستی کودکان و نوجوانان دختر را دارند.
اولویت فرزندخواندگی با چه کسانی است؟
قانون برای متقاضیان ترتیب اولویت نیز تعیین کرده است.
در شرایط مساوی، اولویت به ترتیب با:
- زوجین بدون فرزند؛ سپس زنان و دختران بدون شوهر فاقد فرزند؛ و پس از آنها زوجین دارای فرزند است.
- همچنین متقاضیان کمتر از ۵۰ سال در شرایط مساوی نسبت به متقاضیان ۵۰ ساله و بالاتر اولویت دارند.
بنابراین ۵۰ سالگی ممنوعیت مطلق برای فرزندخواندگی نیست؛ بلکه در شرایط مساوی بر اولویت متقاضی تأثیر دارد.
شرایط عمومی فرزندخواندگی
قانون همچنین درباره اشتراکات دینی میان سرپرست و فرد تحت سرپرستی مقررات خاصی دارد.
آیا زن مجرد میتواند فرزندخوانده بگیرد؟
بله.
یکی از تغییرات مهم قانون سال ۱۳۹۲ همین موضوع است.
دختران و زنان بدون شوهر در صورتی که حداقل ۳۰ سال داشته باشند میتوانند متقاضی سرپرستی شوند، اما قانون این امکان را برای آنان به سرپرستی افراد دختر محدود کرده است.
آیا خانوادهای که فرزند دارد میتواند فرزندخوانده بگیرد؟
بله.
داشتن فرزند مانع مطلق سرپرستی نیست. زوجین دارای فرزند نیز در صورت برخورداری از شرایط قانونی میتوانند درخواست کنند.
البته در اولویتبندی ماده ۵، زوجین بدون فرزند در جایگاه بالاتری قرار دارند.
آیا برای فرزندخواندگی باید حتماً نابارور بود؟
خیر.
این تصور که فرزندخواندگی فقط مخصوص زوجهای نابارور است صحیح نیست.
زوجین دارای فرزند نیز امکان درخواست دارند و قانون حتی برای زنان بدون شوهر بالای ۳۰ سال نیز تحت شرایط مقرر امکان سرپرستی را فراهم کرده است.
-
حداکثر چند کودک را میتوان به سرپرستی گرفت؟
بر اساس ماده ۷ قانون، متقاضیان اصولاً نمیتوانند سرپرستی بیش از دو کودک یا نوجوان را برعهده بگیرند.
استثنا مربوط به حالتی است که کودکان یا نوجوانان تحت سرپرستی اعضای یک خانواده باشند.
مراحل فرزندخواندگی در ایران
فرآیند سرپرستی را میتوان به طور کلی در چند مرحله توضیح داد.
مرحله اول؛ ارائه درخواست
متقاضی یا متقاضیان باید درخواست سرپرستی خود را از مسیر سازمان بهزیستی مطرح کنند.
ایرانیان مقیم خارج از کشور نیز میتوانند درخواست خود را از طریق سفارتخانه یا دفتر حفاظت از منافع جمهوری اسلامی ایران ارائه کنند.
مرحله دوم؛ بررسی شرایط متقاضی
صلاحیت متقاضی از جنبههایی مانند وضعیت خانوادگی، مالی، اخلاقی، جسمانی، روانی و سایر شرایط قانونی بررسی میشود.
مرحله سوم؛ بررسی وضعیت کودک
واگذاری هر کودک صرفاً بر اساس انتخاب آزاد متقاضی انجام نمیشود؛ وضعیت کودک و شرایط قانونی او نیز باید بررسی شده و مصلحت وی مورد توجه قرار گیرد.
مرحله چهارم؛ رسیدگی قضایی
پرونده با طی تشریفات قانونی در دادگاه صالح مورد بررسی قرار میگیرد.
مرحله پنجم؛ سرپرستی آزمایشی
دادگاه در صورت احراز شرایط، قرار سرپرستی آزمایشی صادر میکند.
دوره سرپرستی آزمایشی طبق قانون شش ماه است و در این مدت وضعیت کودک و خانواده مورد نظارت قرار میگیرد.
مرحله ششم؛ صدور حکم سرپرستی
پس از پایان دوره آزمایشی، دادگاه با لحاظ نظر سازمان و رعایت الزامات قانونی درباره مسائل مالی و حمایتی، درباره صدور حکم سرپرستی تصمیم میگیرد.
مدارک لازم برای فرزندخواندگی
مدارک مورد نیاز میتواند با توجه به وضعیت متقاضی متفاوت باشد، اما معمولاً مدارک هویتی، مدارک مربوط به ازدواج، وضعیت سکونت و درآمد، مدارک و استعلامهای مربوط به سلامت جسمی و روانی، عدم اعتیاد، وضعیت کیفری و سایر مدارک مورد درخواست مراجع مربوط باید ارائه شود.
-
آیا فرزندخوانده ارث میبرد؟
یکی از مهمترین نکات حقوقی همین مسئله است.
سرپرستی به خودی خود رابطه نسبی ایجاد نمیکند و فرزند تحت سرپرستی مانند فرزند نسبی به صورت خودکار از سرپرستان ارث نمیبرد.
اما قانون برای حمایت مالی از کودک سازوکارهای مهمی پیشبینی کرده است.
تملیک مال به فرزندخوانده
بر اساس ماده ۱۴ قانون، دادگاه اصولاً زمانی حکم سرپرستی صادر میکند که متقاضی بخشی از اموال یا حقوق خود را به کودک یا نوجوان تحت سرپرستی تملیک کند.
نوع و میزان مال یا حقوق را دادگاه تعیین میکند.
در شرایط خاص نیز قانون امکان اخذ تعهد برای تملیک در آینده یا حتی صدور حکم بدون اجرای این الزام را در صورتی که دادگاه آن را به مصلحت کودک بداند، پیشبینی کرده است.
بنابراین حمایت مالی از فرزندخوانده صرفاً محدود به «وصیت کردن» نیست.
بیمه عمر برای فرزندخوانده
قانون حمایت دیگری نیز پیشبینی کرده است.
سرپرست یا سرپرستان باید با نظر سازمان، خود را نزد یکی از شرکتهای بیمه به نفع کودک یا نوجوان تحت سرپرستی بیمه عمر کنند؛ مگر در موارد استثنایی که دادگاه با توجه به مصلحت کودک تصمیم دیگری بگیرد.
شناسنامه فرزندخوانده چگونه صادر میشود؟
پس از صدور حکم قطعی سرپرستی، دادگاه مفاد حکم را به اداره ثبت احوال و بهزیستی مربوط اعلام میکند.
ثبت احوال موظف است برای کودک یا نوجوان تحت سرپرستی شناسنامه جدید صادر کند و مقررات ماده ۲۲ و آییننامه اجرایی آن را رعایت نماید. سوابق مربوط به هویت و نسبت واقعی کودک نیز در پرونده وی حفظ میشود.
همچنین کودک یا نوجوان تحت سرپرستی پس از رسیدن به ۱۸ سالگی تحت شرایط ماده ۲۲ میتواند درباره صدور شناسنامه جدید درخواست دهد.
-
آیا فرزندخواندگی فقط برای کودکان زیر ۱۲ سال است؟
خیر.
قانون فعلی سال ۱۳۹۲ از «کودکان و نوجوانان» مشمول قانون صحبت میکند و محدودیت قدیمیای که در برخی آرای مربوط به قانون سابق مشاهده میشود نباید به عنوان حکم فعلی قانون منتشر شود.
-
آیا فرزندخوانده محرم میشود؟
فرزندخواندگی به خودی خود موجب ایجاد نسب شرعی نمیشود.
بنابراین مسائل مربوط به محرمیت باید جدا از رابطه حقوقی سرپرستی بررسی شود و خانوادهها نباید تصور کنند صرف صدور حکم فرزندخواندگی تمام آثار نسب طبیعی را از نظر شرعی ایجاد میکند.
-
آیا نام خانوادگی فرزندخوانده تغییر میکند؟
-
آیا هویت واقعی فرزندخوانده حذف میشود؟
خروج فرزندخوانده از کشور
خروج کودک یا نوجوان تحت سرپرستی از کشور نیز تابع مقررات خاص است.
بر اساس ماده ۲۳، صدور گذرنامه و خروج کودک یا نوجوان تحت سرپرستی از کشور به موافقت سرپرست منحصر یا سرپرستان و دادستان نیاز دارد.
این موضوع بهویژه برای خانوادههایی که قصد مهاجرت یا اقامت طولانی در خارج از کشور دارند اهمیت دارد.
-
آیا امکان فسخ سرپرستی وجود دارد؟
بله.
سرپرستی یک وضعیت کاملاً غیرقابل تغییر نیست. در موارد مقرر قانونی، از جمله از بین رفتن شرایط لازم یا زمانی که ادامه وضعیت موجود با مصلحت کودک سازگار نباشد، امکان طرح موضوع فسخ سرپرستی وجود دارد.
حتی در دوره آزمایشی نیز در صورت زوال یا عدم تحقق شرایط قانونی، دادگاه میتواند حسب درخواست اشخاص یا مراجع مقرر قانونی قرار سرپرستی آزمایشی را فسخ کند.
نقش بهزیستی پس از واگذاری کودک
وظیفه بهزیستی با ورود کودک به خانواده تمام نمیشود.
بر اساس آییننامه اجرایی، نظارت بر وضعیت کودک یا نوجوان در خانواده در مراحل مختلف در داخل کشور بر عهده سازمان است. برای موارد خارج از کشور نیز مقررات مربوط به نمایندگیهای جمهوری اسلامی ایران پیشبینی شده است.
بنابراین نظارت پس از واگذاری یکی از بخشهای مهم نظام حمایتی فرزندخواندگی است.
حقوق فرزندخوانده
کودک یا نوجوان تحت سرپرستی از حقوق متعددی برخوردار است و سرپرست موظف است نیازهای مادی، تربیتی و تحصیلی او را تأمین کند.
قانون حتی مزایای حمایتی خاصی نیز پیشبینی کرده است. برای نمونه، شخصی که سرپرستی فرد مشمول قانون را برعهده میگیرد میتواند طبق ماده ۲۱ از مزایای مربوط به حق اولاد و مرخصی دوره مراقبت برای کودک زیر سه سال برخوردار شود و کودک نیز از مزایای بیمه و بیمههای تکمیلی مطابق مقررات قانونی بهرهمند میشود.
-
آیا زن مجرد میتواند پسر را به فرزندخواندگی بگیرد؟
طبق بند «ج» ماده ۵، دختران و زنان بدون شوهر بالای ۳۰ سال منحصراً امکان درخواست سرپرستی افراد دختر را دارند.
-
آیا داشتن فرزند مانع فرزندخواندگی است؟
خیر. زوجین دارای فرزند نیز در صورت برخورداری از شرایط قانونی میتوانند درخواست سرپرستی کنند.
-
آیا حتماً باید پنج سال از ازدواج گذشته باشد؟
این شرط مربوط به زوجین بدون فرزند موضوع بند «الف» ماده ۵ است. اگر پزشکی قانونی عدم امکان بچهدار شدن زوجین را تشخیص دهد، آنان از شرط پنج سال معاف هستند.
-
آیا افراد بالای ۵۰ سال نمیتوانند فرزندخوانده بگیرند؟
چنین ممنوعیت مطلقی در ماده ۵ وجود ندارد؛ اما متقاضیان زیر ۵۰ سال در شرایط مساوی اولویت دارند.
-
دوره آزمایشی فرزندخواندگی چقدر است؟
دوره سرپرستی آزمایشی شش ماه است.
-
آیا فرزندخوانده از سرپرست ارث میبرد؟
صرف رابطه سرپرستی مانند نسب طبیعی موجب توارث خودکار نمیشود؛ اما قانون برای حمایت مالی کودک، از جمله تملیک بخشی از مال یا حقوق و بیمه عمر، مقررات ویژهای پیشبینی کرده است.
-
آیا فرزندخوانده شناسنامه جدید میگیرد؟
بله. پس از صدور حکم قطعی سرپرستی، ثبت احوال مطابق ماده ۲۲ و آییننامه اجرایی آن اقدام میکند.
-
آیا میتوان دو خواهر یا برادر را با هم به سرپرستی گرفت؟
بله. قانون اصولاً سقف دو کودک یا نوجوان را مقرر کرده، اما اگر افراد تحت سرپرستی اعضای یک خانواده باشند، استثنا پیشبینی شده است.
جمعبندی
فرزندخواندگی در ایران صرفاً یک توافق خصوصی میان خانواده و کودک نیست؛ بلکه فرآیندی قانونی، قضایی و حمایتی است که با مشارکت سازمان بهزیستی و دادگاه انجام میشود.
قانون سال ۱۳۹۲ امکان درخواست سرپرستی را برای زوجین بدون فرزند، زوجین دارای فرزند و تحت شرایطی برای زنان بدون شوهر بالای ۳۰ سال فراهم کرده است. از طرف دیگر، صلاحیت اخلاقی، مالی، جسمی و روانی متقاضی و بالاتر از همه مصلحت کودک یا نوجوان در تصمیمگیری اهمیت اساسی دارد.
به دلیل آثار مهم سرپرستی در زمینه شناسنامه، اموال، بیمه، خروج از کشور، فسخ سرپرستی و سایر مسائل حقوقی، بهتر است شرایط هر پرونده به صورت جداگانه بررسی شود.
گروه حقوقی سلمان احدی
شماره تماس: 09120466204
