معسر کیست؟ شرایط اثبات اعسار و تقسیط بدهی
معسر در حقوق ایران به شخصی گفته میشود که به دلیل نداشتن مال کافی یا در دسترس نبودن اموال خود، توانایی پرداخت بدهی یا محکومبه را ندارد. اعسار میتواند در پروندههای مختلف مالی، از جمله مهریه، مطالبه وجه، محکومیتهای مالی و هزینه دادرسی مطرح شود.
تشخیص معسر بودن صرفاً بر اساس ادعای شخص انجام نمیشود و دادگاه با بررسی وضعیت مالی، اموال، درآمد، نقلوانتقالات مالی و سایر دلایل موجود درباره پذیرش یا رد اعسار تصمیم میگیرد.
معسر در قانون به چه کسی گفته میشود؟
مطابق ماده ۶ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴، معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی غیر از مستثنیات دین، قادر به تأدیه دیون خود نباشد.
همچنین اگر شخص به مال خود دسترسی نداشته باشد، در حکم نداشتن مال است؛ البته اثبات عدم دسترسی به مال بر عهده بدهکار خواهد بود.
بنابراین صرف اینکه شخص پول نقد کافی در حساب بانکی نداشته باشد، الزاماً به معنای معسر بودن او نیست. ممکن است املاک، خودرو، مطالبات، سهام یا سایر داراییهای قابل دسترس وی در بررسی وضعیت مالی مورد توجه قرار گیرد.
تفاوت اعسار از محکومبه و اعسار از هزینه دادرسی
اعسار عمدتاً در دو وضعیت مطرح میشود:
۱. اعسار از پرداخت محکومبه
اگر شخص به موجب حکم دادگاه به پرداخت مالی محکوم شده باشد اما توانایی پرداخت یکجای آن را نداشته باشد، میتواند با رعایت شرایط قانونی درخواست اعسار کند.
در صورت احراز اعسار، دادگاه میتواند با توجه به درآمد و وضعیت معیشتی محکومعلیه، برای پرداخت بدهی مهلت تعیین کند یا حکم به تقسیط آن بدهد.
۲. اعسار از هزینه دادرسی
گاهی شخص برای طرح یا ادامه یک دعوا توان پرداخت هزینه دادرسی را ندارد. در این وضعیت، مطابق مقررات قانون آیین دادرسی مدنی میتواند درخواست اعسار از هزینه دادرسی مطرح کند.
این نوع اعسار با اعسار از پرداخت اصل بدهی یا محکومبه متفاوت است.
- چه کسی نمیتواند دادخواست اعسار بدهد؟
مطابق قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، تاجر نمیتواند برای پرداخت محکومبه دادخواست اعسار مطرح کند و در صورت ناتوانی از پرداخت دیون تجاری باید حسب مورد از مقررات ورشکستگی استفاده کند.
بنابراین تشخیص اینکه شخص از نظر قانونی تاجر محسوب میشود یا خیر، در برخی پروندهها اهمیت زیادی دارد.
شرایط اثبات اعسار چیست؟
دادگاه برای تشخیص اعسار مجموعه شرایط مالی شخص را بررسی میکند. از جمله:
نکته مهم این است که صرف ادعای نداشتن پول برای اثبات اعسار کافی نیست.
-
آیا برای اعسار حتماً دو شاهد لازم است؟
در دعوای اعسار از محکومبه، اگر مدیون برای اثبات اعسار خود به شهادت شهود استناد کند، باید شرایط قانونی شهادت و مقررات مربوط به شهادتنامه را رعایت کند. همچنین قانون برای برخی وضعیتها نحوه اثبات و بار اثبات اعسار را بهطور خاص تعیین کرده است.
در اعسار از هزینه دادرسی نیز مقررات ویژه قانون آیین دادرسی مدنی باید مورد توجه قرار گیرد.
بنابراین مدارک لازم باید متناسب با نوع اعسار و وضعیت پرونده تعیین شود.
دادخواست اعسار از محکومبه چگونه مطرح میشود؟
برای طرح دعوای اعسار معمولاً باید دادخواست مناسب تنظیم و وضعیت مالی محکومعلیه بهطور شفاف اعلام شود.
در پروندههای اعسار از محکومبه، ارائه صورت کلیه اموال اهمیت بسیار زیادی دارد.
اطلاعات مربوط به حسابها، اموال منقول و غیرمنقول، مطالبات شخص از دیگران و نقلوانتقالات مالی در محدوده مقرر قانونی ممکن است در رسیدگی مورد بررسی قرار گیرد.
دادگاه نیز میتواند برای روشن شدن وضعیت مالی شخص، استعلامها و تحقیقات لازم را انجام دهد.
-
اگر اعسار ثابت شود چه اتفاقی میافتد؟
مطابق ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، در صورت اثبات اعسار، اگر شخص توان پرداخت بدهی به صورت اقساط را داشته باشد، دادگاه با توجه به وضعیت او مهلت مناسب تعیین کرده یا حکم به تقسیط بدهی صادر میکند.
در تعیین اقساط، دادگاه باید میزان درآمد مدیون و معیشت ضروری او را در نظر بگیرد؛ بهگونهای که توان پرداخت اقساط وجود داشته باشد.
نکته بسیار مهم
پذیرش اعسار به معنای بخشیدهشدن اصل بدهی نیست.
اعسار اصولاً دین را از بین نمیبرد؛ بلکه میتواند نحوه و زمان اجرای تعهد مالی را تغییر دهد.
-
حداقل پیشقسط اعسار چقدر است؟
قانون هیچ درصد ثابت و عمومی به عنوان حداقل پیشقسط اعسار تعیین نکرده است.
میزان پیشقسط و اقساط با توجه به وضعیت مالی محکومعلیه، درآمد، داراییها، هزینههای ضروری زندگی، میزان بدهی و سایر اوضاع و احوال پرونده توسط دادگاه تعیین میشود.
به همین دلیل ممکن است میزان پیشقسط و اقساط در دو پرونده با مبلغ بدهی مشابه کاملاً متفاوت باشد.
اعسار مهریه چیست؟
یکی از پرتکرارترین موارد اعسار در دادگاههای خانواده مربوط به مهریه است.
اگر زوج به پرداخت مهریه محکوم شده باشد و توانایی پرداخت یکجای محکومبه را نداشته باشد، میتواند با رعایت مقررات قانونی، اعسار از پرداخت محکومبه و حسب مورد تقسیط آن را درخواست کند.
دادگاه وضعیت مالی زوج را بررسی میکند و در صورت احراز اعسار و وجود توان پرداخت تدریجی، ممکن است پیشقسط و اقساط متناسب تعیین کند.
اما صدور حکم اعسار به معنای از بین رفتن حق زوجه نسبت به مهریه نیست.
-
آیا بعد از تقسیط مهریه امکان تغییر اقساط وجود دارد؟
وضعیت اقتصادی اشخاص ممکن است پس از صدور حکم تغییر کند. مطابق مقررات، در صورت تغییر وضعیت معیشتی یا درآمد محکومعلیه یا تغییر قابل توجه شرایط، امکان درخواست تعدیل اقساط وجود دارد.
بنابراین هم محکومعلیه و هم محکومله، حسب شرایط قانونی، ممکن است درخواست تغییر میزان اقساط را مطرح کنند.
آیا حکم اعسار مانع جلب میشود؟
این موضوع باید با دقت بیان شود و پاسخ آن در همه پروندهها یکسان نیست.
قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی برای وضعیت محکومعلیه، زمان طرح دعوای اعسار، رد یا پذیرش آن و عدم پرداخت اقساط پس از صدور حکم، آثار متفاوتی در نظر گرفته است.
بنابراین نمیتوان بهصورت مطلق گفت «صرف ثبت دادخواست اعسار باعث رفع جلب میشود».
در پروندهای که احتمال بازداشت محکومعلیه وجود دارد، زمان تقدیم دادخواست اعسار و وضعیت اجرای حکم اهمیت ویژهای دارد.
چه زمانی درخواست اعسار رد میشود؟
دادگاه ممکن است پس از بررسی پرونده اعسار را نپذیرد؛ از جمله زمانی که:
- متقاضی نتواند ناتوانی مالی خود را طبق مقررات اثبات کند؛
- وجود اموال یا توانایی مالی او احراز شود؛
- اطلاعات مالی ناقص یا خلاف واقع ارائه شود؛
- دلایل و شهادتهای ارائهشده برای اثبات ادعا کافی نباشد؛
- یا طلبکار مدارکی ارائه کند که توانایی مالی بدهکار را نشان دهد.
همچنین مخفیکردن اموال یا ارائه اطلاعات خلاف واقع میتواند آثار حقوقی و حتی در شرایط قانونی، پیامدهای دیگری برای شخص ایجاد کند.
-
طلبکار چگونه میتواند با اعسار بدهکار مخالفت کند؟
طلبکار مجبور نیست ادعای اعسار بدهکار را بدون بررسی بپذیرد. اگر مدارکی از اموال، درآمد، حسابها، معاملات یا نقلوانتقالات مالی بدهکار در اختیار داشته باشد، میتواند آنها را برای بررسی به دادگاه ارائه کند.
به همین دلیل پرونده اعسار فقط برای بدهکار اهمیت ندارد؛ محکومله نیز باید برای جلوگیری از پذیرش اعسار غیرواقعی، وضعیت مالی طرف مقابل را دقیق بررسی کند.
مدارک مهم برای بررسی پرونده اعسار
بسته به موضوع پرونده، این مدارک میتوانند اهمیت داشته باشند:
تفاوت معسر و ورشکسته چیست؟
اعسار و ورشکستگی را نباید یکسان دانست.
در حالت کلی، مقررات اعسار درباره اشخاص غیرتاجر مطرح میشود؛ اما اگر شخص تاجر باشد و قادر به پرداخت دیون خود نباشد، موضوع باید با مقررات ورشکستگی بررسی شود.
-
آیا داشتن حقوق ماهانه مانع اعسار است؟
خیر، لزوماً. دادگاه میزان درآمد، هزینههای ضروری زندگی، میزان بدهی و مجموع وضعیت مالی شخص را بررسی میکند.
-
آیا داشتن خانه مانع پذیرش اعسار است؟
پاسخ به نوع و ارزش ملک و شرایط مستثنیات دین بستگی دارد. صرف مالکیت یک ملک در همه پروندهها پاسخ یکسانی ایجاد نمیکند.
-
آیا با قبول اعسار بدهی بخشیده میشود؟
خیر. پذیرش اعسار اصولاً باعث از بین رفتن اصل دین نمیشود.
-
آیا برای مهریه حداقل پیشقسط قانونی وجود دارد؟
خیر؛ یک عدد یا درصد ثابت و عمومی برای همه پروندهها تعیین نشده و دادگاه بر اساس وضعیت مالی شخص تصمیم میگیرد.
-
اگر بعداً وضع مالی بدهکار بهتر شود چه میشود؟
امکان بررسی مجدد وضعیت و درخواست تعدیل اقساط با رعایت شرایط قانونی وجود دارد.
-
اگر اقساط تعیینشده قابل پرداخت نباشد چه باید کرد؟
در صورت تغییر واقعی وضعیت مالی، امکان طرح درخواست تعدیل اقساط وجود دارد و بهتر است شخص پیش از ایجاد مشکل در اجرای حکم اقدام قانونی مناسب انجام دهد.
جمعبندی
اعسار راهی برای فرار از پرداخت بدهی نیست؛ بلکه سازوکاری قانونی برای شخصی است که واقعاً توانایی پرداخت یکجای محکومبه را ندارد.
از سوی دیگر، طلبکار نیز حق دارد در برابر اعسار غیرواقعی، اموال و توانایی مالی بدهکار را به دادگاه معرفی کند.
به همین دلیل در پروندههای اعسار مهریه، تقسیط محکومبه، تعدیل اقساط و اعتراض به ادعای اعسار، بررسی دقیق دادنامه، اجراییه، وضعیت مالی و سوابق نقلوانتقالات شخص اهمیت زیادی دارد.
مشاوره پرونده اعسار در شهرک غرب
گروه حقوقی سلمان احدی در زمینه دعاوی مالی و خانواده، از جمله اعسار از محکومبه، اعسار مهریه، تقسیط بدهی، تعدیل اقساط و دفاع در برابر دعوای اعسار خدمات حقوقی ارائه میدهد.
گروه حقوقی سلمان احدی
شماره تماس: 09120466204
آدرس: تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳
