مطالبه ثمن معامله چیست؟ شرایط، مدارک و نحوه دادخواست مطالبه ثمن
مطالبه ثمن معامله یکی از دعاوی مالی رایج است که زمانی مطرح میشود که خریدار، تمام یا بخشی از مبلغ مورد توافق در قرارداد خرید و فروش را در موعد مقرر پرداخت نکند. در چنین شرایطی، فروشنده میتواند با استناد به قرارداد و سایر مدارک موجود، پرداخت باقیمانده ثمن و حسب مورد خسارات قانونی یا قراردادی را مطالبه کند.
این دعوا ممکن است در معاملات مربوط به ملک، آپارتمان، زمین، مغازه، خودرو، کالا یا سایر اموال مطرح شود. با این حال، موفقیت در دعوای مطالبه ثمن معامله به مفاد قرارداد، نحوه تعیین موعد پرداخت، انجام تعهدات فروشنده، ادله پرداخت یا عدم پرداخت و شروطی که طرفین در قرارداد پیشبینی کردهاند بستگی دارد.
ثمن معامله چیست؟
ثمن، مالی است که خریدار در مقابل مالی که از فروشنده دریافت میکند، میپردازد. مطابق ماده ۳۳۸ قانون مدنی، بیع عبارت است از تملیک عین به عوض معلوم؛ بنابراین در عقد بیع، مبیع و ثمن از ارکان اصلی قرارداد محسوب میشوند.
ثمن ممکن است به صورت وجه نقد، چک، حواله بانکی یا با توافق طرفین به شکل دیگری تعیین شود. همچنین ممکن است تمام ثمن همزمان با انعقاد قرارداد پرداخت شود یا طرفین برای پرداخت آن اقساط یا موعدهای مختلف تعیین کنند.
زمان پرداخت ثمن معامله
مهمترین معیار برای تعیین زمان پرداخت ثمن، توافق طرفین است.
برای مثال ممکن است در مبایعهنامه مقرر شود:
بخشی از ثمن هنگام امضای قرارداد، بخشی هنگام تحویل ملک و باقیمانده همزمان با حضور در دفترخانه و تنظیم سند رسمی پرداخت شود.
اگر برای پرداخت ثمن موعد مشخصی تعیین شده باشد، خریدار باید مطابق همان توافق عمل کند.
در صورتی که برای پرداخت ثمن مدت یا موعدی تعیین نشده باشد، اصل بر حال بودن ثمن است و فروشنده میتواند پرداخت آن را مطالبه کند.
-
آیا فروشنده در صورت عدم پرداخت ثمن میتواند شکایت کند؟
عدم پرداخت ثمن در اغلب موارد موضوع یک دعوای حقوقی است، نه شکایت کیفری.
فروشنده میتواند پس از فرا رسیدن موعد پرداخت، دادخواست مطالبه ثمن معامله را مطرح کند و از دادگاه بخواهد خریدار را به پرداخت اصل بدهی و حسب مورد خسارات قانونی و هزینههای دادرسی محکوم کند.
صرف عدم پرداخت ثمن معمولاً جرم محسوب نمیشود؛ مگر اینکه رفتار خریدار واجد عنوان مجرمانه مستقلی مانند کلاهبرداری یا استفاده از اسناد مجعول باشد.
شرایط طرح دعوای مطالبه ثمن معامله
برای موفقیت در دعوای مطالبه ثمن، فروشنده باید بتواند وجود یک رابطه قراردادی معتبر و استحقاق خود نسبت به مبلغ مورد مطالبه را اثبات کند.
مهمترین مواردی که دادگاه بررسی میکند عبارتاند از:
- وجود قرارداد یا اثبات وقوع معامله؛
- مشخص بودن مبلغ ثمن یا امکان تعیین آن؛
- فرا رسیدن موعد پرداخت؛
- عدم پرداخت تمام یا بخشی از ثمن توسط خریدار؛
- انجام تعهدات فروشنده در مواردی که پرداخت ثمن منوط به انجام تعهدی از سوی او بوده است.
مدارک لازم برای مطالبه ثمن معامله
حسب مورد میتوان مدارک زیر را به دادخواست ضمیمه کرد:
داشتن قرارداد کتبی اهمیت زیادی دارد، اما در مواردی ممکن است وقوع معامله با سایر ادله قانونی نیز اثبات شود.
نحوه ثبت دادخواست مطالبه ثمن معامله
فروشنده پس از فرا رسیدن موعد پرداخت میتواند دادخواست خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند.
در قسمت خواسته معمولاً حسب شرایط پرونده میتوان مواردی مانند «مطالبه باقیمانده ثمن معامله»، «خسارت تأخیر تأدیه»، «وجه التزام قراردادی»، «هزینه دادرسی» و «حقالوکاله وکیل طبق تعرفه قانونی» را مطالبه کرد.
اینکه تمامی این خواستهها قابل جمع باشند یا خیر، باید بر اساس مفاد قرارداد و شرایط پرونده بررسی شود.
مرجع صالح برای مطالبه ثمن معامله
مطالبه ثمن، یک دعوای مالی است.
بر اساس قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲، دعاوی مالی تا نصاب یک میلیارد ریال در صلاحیت دادگاه صلح قرار دارند. رأی وحدت رویه شماره ۸۶۵ مورخ ۱۴۰۴/۴/۳۱ هیأت عمومی دیوان عالی کشور نیز تصریح کرده است که این صلاحیت به صورت مطلق شامل دعاوی مالی منقول و غیرمنقول میشود.
بنابراین، مقررات سابق مربوط به صلاحیت شورای حل اختلاف برای دعاوی مالی تا بیست میلیون تومان دیگر مبنای تعیین مرجع رسیدگی نیست.
در دعاوی خارج از صلاحیت دادگاه صلح، حسب مورد دادگاه عمومی حقوقی صالح به رسیدگی خواهد بود.
از نظر صلاحیت محلی نیز در دعاوی ناشی از قرارداد، علاوه بر قواعد عمومی مربوط به اقامتگاه خوانده، مقررات قانون آیین دادرسی مدنی
درباره محل وقوع عقد و محل انجام تعهد باید مورد توجه قرار گیرد.
هزینه دادرسی مطالبه ثمن معامله
دعوای مطالبه ثمن، دعوای مالی است و هزینه دادرسی بر اساس مبلغ خواسته و مرحله رسیدگی محاسبه میشود.
هزینه دادرسی هنگام ثبت دادخواست بر اساس تعرفه خدمات قضایی همان سال محاسبه میشود.
در صورت ناتوانی مالی، خواهان میتواند با وجود شرایط قانونی، دادخواست اعسار از پرداخت هزینه دادرسی نیز مطرح کند.
خسارت تأخیر تأدیه ثمن معامله
در صورتی که ثمن، وجه رایج کشور باشد، فروشنده ممکن است علاوه بر اصل ثمن، خسارت تأخیر تأدیه را نیز مطالبه کند.
مطابق ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی، مطالبه این خسارت شرایط خاصی دارد و صرف تأخیر در پرداخت، در تمام پروندهها بهتنهایی برای صدور حکم کافی نیست. از جمله مطالبه طلب، تمکن مدیون و امتناع از پرداخت و تغییر فاحش شاخص قیمت سالانه از شرایطی است که قانون برای اعمال این ماده در نظر گرفته است.
بنابراین، مبدأ محاسبه خسارت تأخیر نیز باید با توجه به موعد دین، تاریخ مطالبه و شرایط پرونده مشخص شود.
وجه التزام تأخیر در پرداخت ثمن
طرفین میتوانند در قرارداد تعیین کنند که اگر خریدار ثمن را در موعد مقرر پرداخت نکرد، مبلغ مشخصی به عنوان وجه التزام بپردازد؛ برای مثال، برای هر روز تأخیر مبلغ معینی تعیین شود.
در این حالت دادگاه ابتدا متن قرارداد و حدود توافق طرفین را بررسی میکند.
این تصور که در همه پروندهها میتوان هم وجه التزام قراردادی و هم خسارت تأخیر تأدیه موضوع ماده ۵۲۲ را برای یک دوره و یک تخلف واحد مطالبه و دریافت کرد، صحیح نیست و قابلیت جمع این دو باید بر اساس ماهیت شرط قراردادی و موضوع خسارت بررسی شود.
-
آیا عدم پرداخت ثمن باعث فسخ معامله میشود؟
خیر؛ عدم پرداخت ثمن در همه معاملات به صورت خودکار موجب ایجاد حق فسخ برای فروشنده نمیشود.
فروشنده در وهله نخست میتواند الزام خریدار به پرداخت ثمن را مطالبه کند.
فسخ قرارداد زمانی امکانپذیر است که برای فروشنده حق فسخ قانونی یا قراردادی وجود داشته باشد؛ مانند وجود شرط فسخ در قرارداد یا تحقق شرایط خیار تأخیر ثمن.
بنابراین، صرف اینکه خریدار توانایی پرداخت ثمن را ندارد، به خودی خود مجوز فسخ قرارداد نیست.
این مطلب را هم بخوانید:
خیار تأخیر ثمن چیست؟
ماده ۴۰۲ قانون مدنی یکی از موارد خاص حق فسخ فروشنده را پیشبینی کرده است.
خیار تأخیر ثمن شرایط مشخصی دارد و نباید با هر نوع تأخیر خریدار در پرداخت ثمن اشتباه گرفته شود.
از جمله شرایط اصلی آن این است که مبیع عین خارجی یا در حکم آن باشد و برای پرداخت ثمن و تسلیم مبیع مدت تعیین نشده باشد و سه روز از زمان عقد گذشته باشد، بدون اینکه تمام مبیع تسلیم یا تمام ثمن پرداخت شده باشد.
بنابراین اگر طرفین برای پرداخت ثمن یا تحویل مبیع موعد تعیین کرده باشند، نمیتوان صرفاً با استناد به ماده ۴۰۲ و گذشت سه روز، قرارداد را فسخ کرد.
شرط فسخ در صورت عدم پرداخت ثمن
طرفین میتوانند در قرارداد توافق کنند که اگر خریدار تا تاریخ مشخصی تمام یا بخشی از ثمن را پرداخت نکند، فروشنده حق فسخ داشته باشد.
در این حالت حق فسخ ناشی از قرارداد است و نحوه نگارش شرط اهمیت زیادی دارد.
برای مثال، میان عبارت «در صورت عدم پرداخت ثمن، فروشنده حق فسخ دارد» و شرطی که انفساخ خودکار قرارداد را مقرر میکند تفاوت حقوقی وجود دارد.
حق حبس فروشنده و خریدار
مطالبه باقیمانده ثمن همزمان با الزام به تنظیم سند رسمی
یکی از پروندههای متداول این است که فروشنده باقیمانده ثمن را مطالبه میکند و خریدار اعلام میکند طبق قرارداد، پرداخت آن منوط به تنظیم سند رسمی بوده است.
در چنین شرایطی خریدار میتواند حسب مورد در برابر دعوا دفاع کند یا با وجود شرایط قانونی، دعوای متقابل الزام فروشنده به تنظیم سند رسمی مطرح نماید.
دادگاه مفاد قرارداد و تقدم، تأخر یا همزمانی تعهدات طرفین را بررسی خواهد کرد.
این مطلب را هم بخوانید:
تأمین خواسته در دعوای مطالبه ثمن
فروشنده میتواند در صورت وجود شرایط قانونی، قبل از دادخواست، همزمان با دادخواست یا در جریان رسیدگی تا پیش از صدور حکم قطعی، تقاضای تأمین خواسته کند.
مطابق ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی، در مواردی مانند مستند بودن دعوا به سند رسمی، در معرض تضییع یا تفریط بودن خواسته یا برخی اسناد تجاری، شرایط خاصی برای صدور تأمین وجود دارد.
در سایر موارد نیز خواهان میتواند با سپردن خسارت احتمالی که میزان آن را دادگاه تعیین میکند، تقاضای تأمین خواسته نماید.
پرداخت ثمن به وکیل فروشنده
یکی از مسائل مهم این است که آیا پرداخت ثمن به وکیل فروشنده موجب بری شدن خریدار میشود یا خیر.
پاسخ به حدود اختیارات مندرج در وکالتنامه بستگی دارد.
مطابق ماده ۶۶۵ قانون مدنی، وکالت در بیع، وکالت در قبض ثمن نیست؛ مگر اینکه قرینه قطعی بر آن دلالت کند.
بنابراین خریدار باید قبل از پرداخت ثمن به وکیل فروشنده، حدود اختیارات وکیل را بررسی کند.
اگر در وکالتنامه اختیار دریافت ثمن صراحتاً سلب شده باشد، پرداخت پول به وکیل اصولاً به منزله پرداخت به فروشنده نخواهد بود.
-
اگر تاریخ پرداخت ثمن روز تعطیل رسمی باشد چه میشود؟
اگر پرداخت بخشی از ثمن همزمان با حضور در دفترخانه تعیین شده باشد و تاریخ مقرر با تعطیلی رسمی دفترخانه مصادف شود، امکان اجرای تعهد به شکل مورد توافق وجود ندارد.
در چنین پروندهای نمیتوان بدون بررسی مفاد قرارداد و رفتار طرفین، صرفاً مراجعه یکجانبه در روز بعد و اخذ گواهی عدم حضور را دلیل قطعی تخلف طرف مقابل دانست.
ممکن است لازم باشد زمان اجرای تعهد با توافق طرفین یا بر اساس قواعد حاکم بر قرارداد تعیین شود.
-
اگر ثمن در قرارداد تعیین نشده باشد چه میشود؟
تعیین ثمن در عقد بیع اهمیت اساسی دارد.
مطابق مواد ۳۳۸ و ۳۳۹ قانون مدنی، بیع بر مبنای توافق فروشنده و خریدار درباره مبیع و قیمت شکل میگیرد.
اگر در واقع هیچ ثمنی میان طرفین تعیین نشده باشد و امکان تعیین آن نیز بر اساس توافق وجود نداشته باشد، ممکن است عقد بیع با ایراد اساسی مواجه شود.
اما «عدم درج ثمن در سند» با «عدم تعیین ثمن میان طرفین» متفاوت است.
ممکن است طرفین در واقع درباره قیمت توافق کرده باشند ولی مبلغ در سند رسمی ذکر نشده باشد. نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۸۷۲ اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز میان این دو وضعیت تفکیک کرده و صرف عدم ذکر ثمن در سند را دلیل قطعی بر بیاعتباری معامله ندانسته است.
مطالبه ثمن در صورت مستحقللغیر درآمدن مبیع
مبیع = مالی که فروخته شده
غیر = شخصی غیر از فروشنده و خریدار
مستحقللغیر درآمدن مبیع = معلوم شود شخص دیگری نسبت به مال فروختهشده حق مالکیت داشته است.
این موضوع از دعوای عادی مطالبه ثمن توسط فروشنده متفاوت است.
اگر پس از معامله معلوم شود مالی که فروخته شده متعلق به شخص دیگری بوده و مبیع مستحقللغیر درآید، خریدار میتواند تحت شرایط قانونی استرداد ثمن و غرامات خود را مطالبه کند.
مطابق مواد ۳۹۰ و ۳۹۱ قانون مدنی و رأی وحدت رویه شماره ۸۱۱ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، در صورت جهل خریدار به فساد معامله، فروشنده علاوه بر استرداد ثمن باید از عهده غرامات وارده، از جمله کاهش ارزش ثمن، برآید.
در این وضعیت، اگر ثمن وجه رایج باشد، تعیین غرامت میتواند با ارجاع به کارشناس و با توجه به میزان افزایش قیمت اموالی که از نظر نوع و اوصاف مشابه مبیع هستند انجام شود؛ این موضوع صرفاً «پرداخت قیمت روز خود ملک» محسوب نمیشود. همچنین این غرامت از موضوع خسارت تأخیر تأدیه ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی متمایز است.
اجرای حکم مطالبه ثمن معامله
پس از قطعی یا لازمالاجرا شدن حکم و صدور اجراییه، اگر محکومعلیه مبلغ محکومبه را پرداخت نکند، محکومله میتواند از طریق اجرای احکام برای شناسایی و توقیف اموال وی اقدام کند.
حسب شرایط، موجودی حساب بانکی، مطالبات، خودرو، ملک و سایر اموال قابل توقیف محکومعلیه میتواند برای اجرای حکم مورد استفاده قرار گیرد؛ البته مستثنیات دین و سایر محدودیتهای قانونی باید رعایت شود.
نمونه خواسته دادخواست مطالبه باقیمانده ثمن معامله
نکات مهم در پرونده مطالبه ثمن معامله
- پیش از طرح دعوا باید دقیقاً مشخص شود چه مقدار از ثمن پرداخت شده و چه مقدار باقی مانده است.
- اگر پرداخت باقیمانده ثمن منوط به تحویل ملک یا تنظیم سند باشد، انجام تعهد فروشنده اهمیت اساسی دارد.
- وجود چک بابت ثمن ممکن است علاوه بر دعوای قراردادی، آثار و روشهای وصول مستقلی ایجاد کند.
- وجه التزام باید دقیقاً مطابق متن قرارداد مطالبه شود.
- عدم پرداخت ثمن همیشه موجب حق فسخ نیست.
- درخواست تأمین خواسته میتواند در برخی پروندهها از انتقال یا مخفی کردن اموال بدهکار جلوگیری کند.
- واریز وجه به شخصی غیر از فروشنده باید با توجه به اختیار قانونی یا قراردادی او بررسی شود.
-
اگر خریدار ثمن معامله را پرداخت نکند چه باید کرد؟
فروشنده میتواند با وجود شرایط قانونی دادخواست مطالبه تمام یا باقیمانده ثمن را مطرح کند.
-
آیا عدم پرداخت ثمن باعث فسخ معامله میشود؟
خیر. فسخ نیازمند وجود حق فسخ قانونی یا قراردادی است و صرف عدم پرداخت در تمام معاملات حق فسخ ایجاد نمیکند.
-
آیا میتوان همراه ثمن، خسارت تأخیر هم گرفت؟
در صورت وجود شرایط ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی یا وجود شرط معتبر قراردادی، حسب مورد امکان مطالبه خسارت وجود دارد.
-
آیا برای مطالبه ثمن باید ابتدا اظهارنامه ارسال کرد؟
در همه پروندهها الزامی نیست؛ اما در برخی موارد ارسال اظهارنامه میتواند برای اثبات مطالبه دین یا اعلام آمادگی برای اجرای تعهد مفید باشد.
-
مطالبه ثمن معامله در صلاحیت کدام دادگاه است؟
مطالبه ثمن یک دعوای مالی است. دعاوی مالی تا نصاب یک میلیارد ریال در صلاحیت دادگاه صلح قرار دارند و دعاوی خارج از صلاحیت آن حسب مورد در دادگاه عمومی حقوقی رسیدگی میشوند.
-
آیا فروشنده میتواند اموال خریدار را قبل از صدور حکم توقیف کند؟
در صورت وجود شرایط تأمین خواسته موضوع ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی، امکان درخواست توقیف تأمینی اموال وجود دارد.
-
اگر مبیع متعلق به شخص دیگری باشد، خریدار چه حقی دارد؟
در صورت مستحقللغیر درآمدن مبیع، خریدار میتواند با توجه به شرایط مواد ۳۹۰ و ۳۹۱ قانون مدنی و رأی وحدت رویه شماره ۸۱۱، استرداد ثمن و در صورت وجود شرایط، غرامات ناشی از کاهش ارزش ثمن را مطالبه کند.
جمعبندی
مطالبه ثمن معامله در ظاهر دعوایی ساده برای وصول وجه است، اما در عمل موضوعاتی مانند زمان پرداخت ثمن، تعهد متقابل فروشنده، شرط فسخ، حق حبس، وجه التزام، خسارت تأخیر، چکهای صادرشده بابت ثمن و نحوه تنظیم خواسته میتواند نتیجه پرونده را تغییر دهد.
به همین دلیل پیش از طرح دادخواست باید قرارداد و تمامی اسناد پرداخت بهصورت دقیق بررسی شود تا مشخص شود مطالبه چه مبلغی، علیه چه شخصی و با چه خواستههای تبعی امکانپذیر است.
گروه حقوقی سلمان احدی
شماره تماس:09120466204
آدرس:تهران شهرک غرب بلوار دادمان خیابان سپهر خیابان کوثر پلاک7 طبقه6 واحد23
