واخواهی چیست؟
واخواهی چیست؟ و مهلت اعتراض به حکم غیابی چند روز است؟ بررسی شرایط واخواهی حقوقی و کیفری، اعتراض خارج از مهلت، هزینه، مراحل و نمونه دادخواست در سال ۱۴۰۵.
چگونه می‌توان به حکم غیابی اعتراض کرد؟
گاهی شخصی بدون حضور در جلسات دادگاه و بدون اینکه فرصت مؤثری برای دفاع از خود پیدا کرده باشد، با حکم محکومیت مواجه می‌شود. برای مثال، ممکن است فردی پس از مراجعه به سامانه ثنا متوجه شود که در یک پرونده مطالبه وجه، پرداخت مهریه، مطالبه چک یا حتی یک پرونده کیفری علیه او حکم غیابی صادر شده است.
در چنین شرایطی یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که آیا می‌توان به حکم غیابی اعتراض کرد و برای واخواهی چند روز فرصت وجود دارد؟
قانون‌گذار برای حمایت از حق دفاع اشخاص، روش اعتراضی ویژه‌ای به نام «واخواهی» پیش‌بینی کرده است. واخواهی این امکان را فراهم می‌کند که محکوم‌علیه غایب، در صورت وجود شرایط قانونی، از همان دادگاهی که حکم غیابی را صادر کرده درخواست رسیدگی مجدد کند.
مطابق ماده ۳۰۵ قانون آیین دادرسی مدنی، محکوم‌علیه غایب حق اعتراض به حکم غیابی را دارد و رسیدگی به این اعتراض در دادگاه صادرکننده حکم انجام می‌شود.
بنابراین، واخواهی به معنای اعتراض محکوم‌علیه به حکم غیابی و درخواست رسیدگی مجدد در همان دادگاه صادرکننده رأی است.
نکته مهم این است که هر حکمی که بدون حضور شخص صادر شود، لزوماً غیابی محسوب نمی‌شود. تشخیص غیابی یا حضوری بودن رأی تابع شرایط مقرر در قانون است و میتواند بر نوع اعتراض، مهلت قانونی و امکان توقف اجرای حکم تأثیر مستقیم داشته باشد.
شرایط صدور حکم غیابی چیست؟
برای اینکه بتوان به یک رأی واخواهی کرد، ابتدا باید مشخص شود که حکم صادرشده از نظر قانونی غیابی است یا حضوری.
شرایط حکم غیابی در دعاوی حقوقی
بر اساس ماده ۳۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی، اصل بر حضوری بودن حکم است و غیابی بودن آن استثنا محسوب می‌شود.
در دعاوی حقوقی، برای غیابی محسوب شدن حکم نسبت به خوانده، باید شرایط قانونی مربوط به عدم حضور، عدم دفاع کتبی و عدم ابلاغ واقعی فراهم باشد.
به بیان ساده، معمولاً این سه شرط با یکدیگر بررسی می‌شوند:
- خوانده، وکیل یا نماینده قانونی او در هیچ‌یک از جلسات دادرسی حاضر نشده باشد.
- دفاع کتبی از طرف او ارائه نشده باشد.
- اخطاریه دادگاه به‌صورت واقعی به او ابلاغ نشده باشد.
اگر شرایط قانونی غیابی بودن رأی وجود نداشته باشد، صرف غیبت خوانده در جلسه دادگاه برای غیابی محسوب شدن حکم کافی نیست.
مثال: شخصی بابت مطالبه ۵۰۰ میلیون تومان به دادگاه احضار شده، اما در جلسات حاضر نشده و لایحه دفاعیه نیز ارسال نکرده است. چنانچه ابلاغ اخطاریه هم واقعی نبوده باشد، رأی محکومیت صادرشده ممکن است غیابی محسوب شود و محکوم‌علیه حق واخواهی داشته باشد.
البته وضعیت ابلاغ الکترونیکی، اقدامات وکیل و محتویات پرونده باید جداگانه بررسی شود.
شرایط حکم غیابی در پروندههای کیفری
مطابق ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری، در جرایمی که قانون صدور رأی غیابی را مجاز می‌داند، چنانچه متهم یا وکیل او در هیچ‌یک از جلسات دادگاه حاضر نشده و لایحه دفاعیه ارسال نکرده باشند، امکان صدور رأی غیابی وجود دارد.
بااین‌حال، در جرایمی که صرفاً جنبه حق‌اللهی دارند، مقررات خاصی حاکم است و نمی‌توان قواعد عمومی صدور حکم غیابی را بدون توجه به استثنائات قانونی اعمال کرد.
واخواهی کیفری نیز اصولاً زمانی مطرح می‌شود که رأی غیابی متضمن محکومیت متهم باشد.
مهلت واخواهی چند روز است؟
یکی از مهم‌ترین موضوعات در اعتراض به حکم غیابی، رعایت مهلت قانونی واخواهی است. تأخیر در اقدام میتواند باعث از دست رفتن امکان اعتراض در مهلت عادی شود.
بر اساس ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی و ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری، مهلت معمول واخواهی به شرح زیر است:
- اشخاص مقیم ایران: ۲۰ روز
- اشخاص مقیم خارج از کشور: دو ماه
- واخواهی خارج از مهلت با عذر موجه در امور حقوقی: با احراز عذر توسط دادگاه
- عدم ابلاغ واقعی و ادعای بی‌اطلاعی از حکم حقوقی: تابع تبصره ۱ ماده ۳۰۶
- عدم ابلاغ واقعی حکم کیفری: طبق تبصره ۲ ماده ۴۰۶، ۲۰ روز از تاریخ اطلاع
مهلت ۲۰ روزه واخواهی از چه تاریخی شروع می‌شود؟
در حالت عادی، مبدأ مهلت واخواهی از تاریخ ابلاغ واقعی رأی به محکوم‌علیه است.
بااین‌حال،میان ابلاغ واقعی و ابلاغ قانونی تفاوت مهمی وجود دارد.
در ابلاغ واقعی، رأی به نحو مقرر قانونی به شخص مخاطب ابلاغ می‌شود. اما در ابلاغ قانونی ممکن است تشریفات ابلاغ انجام شده باشد، بدون اینکه ابلاغ واقعی به شخص تحقق پیدا کند.
این تفاوت بهویژه در واخواهی خارج از مهلت اهمیت دارد؛ زیرا قانون برای محکوم‌علیهی که رأی به او ابلاغ واقعی نشده و مدعی بی‌اطلاعی از مفاد حکم است، امکان طرح ادعا و رسیدگی به آن را پیش‌بینی کرده است.
همچنین مطابق مقررات محاسبه مواعد، روز ابلاغ و روز اقدام در شمارش مهلت منظور نمی‌شوند و تعطیلات قانونی ممکن است بر آخرین روز مهلت اثر بگذارند. بنابراین، محاسبه دقیق مهلت باید با توجه به تاریخ ابلاغ و مقررات آیین دادرسی انجام شود.
آیا بعد از ۲۰ روز می‌توان واخواهی کرد؟
بله، در برخی شرایط واخواهی بعد از ۲۰ روز نیز امکانپذیر است؛ اما این حق مطلق و بدون محدودیت نیست.
در پروندههای حقوقی، دو وضعیت مهم وجود دارد.
۱. واخواهی خارج از مهلت به دلیل عذر موجه
ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی مواردی را به‌عنوان عذر موجه پیش‌بینی کرده است که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- بیماری‌ای که مانع حرکت و اقدام قانونی شخص شده باشد.
- فوت پدر، مادر، همسر یا فرزند.
- وقوع حوادث قهری مانند سیل، زلزله یا آتش‌سوزی که مانع تقدیم دادخواست شده باشد.
- بازداشت یا حبس به نحوی که امکان ثبت دادخواست در مهلت قانونی وجود نداشته باشد.
محکوم‌علیه باید دلایل عذر موجه را همراه دادخواست واخواهی ارائه کند. دادگاه ابتدا این دلایل را بررسی می‌کند و در صورت پذیرش، قرار قبول دادخواست واخواهی صادر خواهد کرد.
صرف ادعای بیماری، گرفتاری شغلی یا مشکلات شخصی برای پذیرش واخواهی خارج از مهلت کافی نیست؛ بلکه باید مانع قانونی با مدارک و دلایل قابل قبول اثبات شود.
۲. واخواهی به دلیل عدم اطلاع از حکم غیابی
بر اساس تبصره ۱ ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی، اگر رأی غیابی به محکوم‌علیه ابلاغ واقعی نشده و او مدعی بی‌اطلاعی از مفاد رأی باشد، میتواند دادخواست واخواهی تقدیم کند.
دادگاه موظف است ابتدا به ادعای عدم اطلاع رسیدگی کرده و درباره قبول یا رد دادخواست تصمیم بگیرد.
این موضوع از مهم‌ترین راهکارهای قانونی برای اشخاصی است که پس از گذشت مدت طولانی از صدور حکم، از وجود پرونده یا محکومیت خود مطلع می‌شوند.
نکته حقوقی: ابلاغ قانونی معتبر است و میتواند پس از سپری شدن مواعد و تحقق سایر شرایط، به قطعیت و قابلیت اجرای حکم منجر شود؛ اما این موضوع لزوماً مانع رسیدگی به ادعای عدم اطلاع محکوم‌علیه طبق تبصره ۱ ماده ۳۰۶ نیست.
اگر حکم غیابی قطعی شده باشد، امکان واخواهی وجود دارد؟
یکی از پرسش‌های پرتکرار این است که آیا پس از قطعی شدن حکم غیابی نیز می‌توان اعتراض کرد؟
پاسخ به نوع پرونده، نحوه ابلاغ و علت تأخیر بستگی دارد.
در دعاوی حقوقی، اگر حکم بدون ابلاغ واقعی قطعی شده باشد و محکوم‌علیه مدعی عدم اطلاع از مفاد رأی باشد، امکان بررسی دادخواست واخواهی بر اساس تبصره ۱ ماده ۳۰۶ وجود دارد.
در پروندههای کیفری نیز تبصره ۲ ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری برای محکوم‌علیهی که حکم به او ابلاغ واقعی نشده، امکان واخواهی ظرف ۲۰ روز از تاریخ اطلاع را پیش‌بینی کرده است.
بنابراین، قطعی شدن حکم در تمام موارد به معنای بسته شدن قطعی راه واخواهی نیست.
بااین‌حال، اگر رأی به‌صورت واقعی ابلاغ شده و مهلت‌های قانونی بدون وجود عذر قابل قبول سپری شده باشند، امکان واخواهی با محدودیت جدی مواجه خواهد شد.
تفاوت واخواهی و تجدیدنظرخواهی چیست؟
واخواهی و تجدیدنظرخواهی هر دو از روش‌های اعتراض به آرای دادگاه هستند؛ اما تفاوت‌های اساسی دارند.
نکته مهم این است که در آرای غیابی قابل تجدیدنظر، ترتیب و مواعد اعتراض باید مطابق مقررات رعایت شود.
همچنین طبق تبصره ۳ ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی، دادخواست خارج از مهلت واخواهی بدون عذر موجه، در صورت وجود شرایط قانونی، میتواند در مرحله تجدیدنظر مورد رسیدگی قرار گیرد.
این مطلب را هم بخوانید:
مراحل ثبت دادخواست واخواهی در سال ۱۴۰۵
مرحله اول: بررسی دادنامه و نوع رأی
ابتدا باید متن کامل دادنامه، تاریخ ابلاغ و حضوری یا غیابی بودن رأی بررسی شود.
صرف درج عبارت «غیابی» در دادنامه نیز جای بررسی شرایط قانونی را نمی‌گیرد.
مرحله دوم: بررسی مهلت قانونی
تاریخ ابلاغ واقعی یا قانونی، اقامت محکوم‌علیه و وجود عذر موجه احتمالی باید مشخص شود.
مرحله سوم: جمع‌آوری مدارک
مدارک مورد نیاز بسته به نوع پرونده متفاوت است، اما معمولاً شامل موارد زیر می‌شود:
- تصویر دادنامه غیابی و شماره پرونده
- مدارک هویتی و اطلاعات ثنا
- قراردادها، رسیدها، اسناد مالی یا سایر دلایل دفاعی
- مدارک اثبات عذر موجه یا عدم اطلاع از حکم، در صورت لزوم
- وکالت‌نامه وکیل، در صورت اقدام از طریق وکیل
مرحله چهارم: تنظیم دادخواست واخواهی
در متن دادخواست باید مشخصات طرفین، شماره و تاریخ دادنامه، خواسته، دلایل اعتراض و درخواست رسیدگی مجدد درج شود.
دادخواست باید علاوه بر رعایت تشریفات قانونی، متناسب با ماهیت پرونده تنظیم شود.
مرحله پنجم: ثبت درخواست از مسیر خدمات قضایی
دادخواست حقوقی معمولاً از طریق خدمات الکترونیک قضایی و دفاتر خدمات قضایی ثبت و به مرجع صالح ارسال می‌شود.
در پروندههای کیفری نیز ثبت و پیگیری اعتراض باید با رعایت مقررات مربوط به همان پرونده انجام شود.
مرحله ششم: رسیدگی دادگاه
دادگاه پس از بررسی شرایط پذیرش واخواهی، در صورت فراهم بودن شرایط، به اعتراض رسیدگی می‌کند.
در این مرحله، محکوم‌علیه میتواند دلایل و دفاعیات خود را ارائه دهد و درخواست نقض یا اصلاح نتیجه حکم غیابی را مطرح کند.
آیا واخواهی باعث توقف اجرای حکم می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین آثار واخواهی، تأثیر آن بر اجرای حکم غیابی است.
در دعاوی حقوقی، اگر دادگاه واخواهی خارج از مهلت را به دلیل عذر موجه یا ادعای پذیرفته‌شده عدم اطلاع قبول کند، قرار قبول دادخواست میتواند مانع ادامه اجرای حکم شود.
بااین‌حال، صرف ثبت هر دادخواست واخواهی خارج از مهلت به معنای توقف خودکار اجرای حکم نیست.
طبق تبصره ۲ ماده ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی، اجرای حکم غیابی در موارد مشمول این تبصره، منوط به معرفی ضامن معتبر یا اخذ تأمین متناسب از محکوم‌له است؛ مگر اینکه شرایط استثنای قانونی فراهم شده باشد.
همچنین مطابق ماده ۳۰۷، اگر حکم غیابی اجرا شود و سپس در نتیجه واخواهی، رأی به نفع محکوم‌علیه غایب صادر شود، موضوع جبران خسارت ناشی از اجرای حکم اولیه مطرح خواهد شد.
هزینه واخواهی در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
هزینه واخواهی به نوع پرونده، مالی یا غیرمالی بودن دعوا، مقررات مربوط به هزینه دادرسی و تعرفه‌های معتبر زمان ثبت بستگی دارد.
در دعاوی مالی، هزینه دادرسی ممکن است بر مبنای ارزش خواسته و مقررات مربوط محاسبه شود. در دعاوی غیرمالی و پروندههای کیفری نیز قواعد متفاوتی وجود دارد.
علاوه بر هزینه دادرسی، هزینه خدمات الکترونیک قضایی و در صورت استفاده از خدمات وکیل، حق‌الوکاله نیز باید در نظر گرفته شود.
به همین دلیل، اعلام یک مبلغ ثابت برای تمام پروندههای واخواهی صحیح نیست.
چنانچه شخص توانایی پرداخت هزینه دادرسی را نداشته باشد، امکان بررسی شرایط طرح دعوای اعسار از هزینه دادرسی نیز وجود دارد.
نمونه دادخواست واخواهی از حکم غیابی حقوقی
نمونه دادخواست واخواهی خارج از مهلت به دلیل عدم ابلاغ واقعی
تذکر: نمونه دوم مخصوص وضعیتی است که ادعای عدم اطلاع واقعی از مفاد رأی وجود دارد. اگر رأی واقعاً ابلاغ شده ولی مهلت به دلیل بیماری یا سایر عذرهای قانونی سپری شده است، متن دادخواست باید بر مبنای عذر موجه تنظیم شود.
واخواهی حکم غیابی مهریه
اگر زوجه برای مطالبه مهریه اقدام کرده و حکم محکومیت زوج به‌صورت غیابی صادر شده باشد، زوج در صورت وجود شرایط قانونی میتواند نسبت به رأی واخواهی کند.
در این مرحله ممکن است موضوعاتی مانند پرداخت تمام یا بخشی از مهریه، اشتباه در میزان محکوم‌به، اعتبار اسناد ارائه‌شده یا سایر دفاعیات قانونی مطرح شود.
باید توجه داشت که صرف ناتوانی مالی زوج، به معنای بی‌اعتباری اصل دین مهریه نیست. موضوع اعسار و تقسیط محکوم‌به دارای شرایط و تشریفات خاص خود است.
واخواهی حکم غیابی طلاق
در دعاوی طلاق نیز تشخیص غیابی یا حضوری بودن رأی اهمیت زیادی دارد.
چنانچه شرایط قانونی صدور حکم غیابی وجود داشته باشد، شخص دارای حق واخواهی میتواند در مهلت مقرر اعتراض کند.
بااین‌حال، به دلیل تفاوت ماهیت تصمیمات دادگاه خانواده، امکان واخواهی باید با توجه به نوع رأی صادرشده، مفاد آن و مقررات خاص دعاوی خانوادگی بررسی شود.
این مطلب را بخوانید:
واخواهی حکم غیابی چک
در دعوای حقوقی مطالبه وجه چک، اگر حکم محکومیت خوانده به پرداخت وجه چک به‌صورت غیابی صادر شده باشد، امکان واخواهی مطابق مقررات وجود دارد.
از جمله دفاعیات احتمالی می‌توان به پرداخت وجه چک، اشتباه در میزان بدهی، وجود اسناد مؤثر یا سایر ایرادات قانونی اشاره کرد.
البته باید میان حکم دادگاه در دعوای حقوقی مطالبه وجه چک و اجرائیه‌های صادرشده بر اساس سازوکارهای خاص قانونی تفاوت قائل شد. هر اجرائیه‌ای موضوع واخواهی نیست.
این مطلب را هم بخوانید:
واخواهی حکم غیابی مطالبه وجه
در پروندههای مطالبه وجه ناشی از قرارداد، قرض، خریدوفروش یا سایر تعهدات مالی، محکوم‌علیه غایب میتواند با ارائه اسناد و دفاعیات خود درخواست رسیدگی مجدد کند.
رسیدهای بانکی، قراردادها، اسناد تسویه‌حساب و مکاتبات معتبر ممکن است در رسیدگی واخواهی مؤثر باشند.
واخواهی کیفری چیست و چه تفاوتی با واخواهی حقوقی دارد؟
واخواهی کیفری، اعتراض محکوم‌علیه به حکم غیابی صادرشده در پرونده کیفری است.
ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری، شرایط و مهلت این اعتراض را مشخص کرده و ماده ۴۰۷ نیز رسیدگی دادگاه پس از واخواهی را بیان می‌کند.
در پروندههای کیفری، برخلاف دعاوی حقوقی، موضوع اعتراض ممکن است محکومیت به مجازات باشد. به همین دلیل، آثار حکم غیابی بر آزادی، وضعیت کیفری و حقوق دفاعی متهم اهمیت ویژه‌ای دارد.
اگر شخص به حبس غیابی محکوم شده باشد چه باید بکند؟
ابتدا باید دادنامه، نوع جرم، تاریخ ابلاغ، قطعیت رأی و وضعیت اجرای حکم بررسی شود.
اگر حکم به‌صورت واقعی ابلاغ نشده باشد، تبصره ۲ ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری امکان واخواهی ظرف ۲۰ روز از تاریخ اطلاع را پیش‌بینی کرده است.
در چنین شرایطی، اقدام سریع برای ثبت اعتراض و ارائه دفاعیات ضروری است؛ زیرا تأخیر ممکن است آثار مهمی بر وضعیت اجرای حکم داشته باشد.
این مطلب را هم بخوانید:
آیا دادگاه در واخواهی کیفری میتواند مجازات را تشدید کند؟
این موضوع در رویه حقوقی مورد بحث قرار گرفته است. در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۴/۱۸۹ مورخ ۱۴۰۴/۰۶/۱۷ نیز مسئله اختیار دادگاه برای تشدید مجازات در مرحله واخواهی بررسی شده است.
برای استناد به نتیجه این نظریه در پرونده مشخص، لازم است متن کامل نظریه و حدود استدلال آن بررسی شود و صرف عنوان نظریه مبنای نتیجه‌گیری قرار نگیرد.
نظریات مشورتی مهم درباره واخواهی و اعتراض به حکم غیابی
نظریات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه از منابع مهم تحلیل و تفسیر مقررات هستند؛ اما باید توجه داشت که نظریه مشورتی، برخلاف رأی وحدت رویه واجد شرایط قانونی، الزام‌آور برای همه دادگاه‌ها نیست.
1) نظر مشورتي 7/1402/384 مورخ 1402/06/04 اداره كل حقوقي قوه قضائيه
استعلام :
در صورتي‌كه حكم غيابي به صورت قانوني به محكوم‌عليه ابلاغ شود، خواهشمند است به پرسش‌هاي زير پاسخ دهيد: 1- آيا مهلت واخواهي (بيست روز يا دو ماه حسب مورد) از تاريخ ابلاغ قانوني محاسبه مي‌شود و يا به سبب عدم ابلاغ واقعي به محكوم‌عليه، واخواهي داراي مدت نخواهد بود؟ 2- آيا پس از سپري شدن مهلت واخواهي و تجديدنظرخواهي، حكم غيابي قابل اجرا است و يا به جهت بدون مدت بودن واخواهي (به سبب عدم ابلاغ واقعي حكم غيابي)، حكم غيابي قابل اجرا نخواهد بود؟
نظريه مشورتي اداره كل حقوقي قوه قضاييه :
1 و 2- اولاً، با توجه به مفاد تبصره يك ماده 306 قانون آيين دادرسي دادگاه‌هاي عمومي و انقلاب در امور مدني مصوب 1379 كه حكم غيابي را پس از انقضاي مهلت قانوني و قطعي شدن دادنامه قابل اجرا دانسته و با لحاظ ماده 336 همين قانون كه مهلت درخواست تجديد نظر را بيست روز از تاريخ ابلاغ يا انقضاي مدت واخواهي اعلام كرده و همچنين با توجه به ماده يك قانون اجراي احكام مدني مصوب 1356 كه اجراي هيچ حكمي را پيش از قطعيت آن نمي‌پذيرد، حكم غيابي (قابل تجديد نظر) زماني قابل اجرا خواهد بود كه مهلت واخواهي و تجديد نظرخواهي سپري شده باشد و اين مهلت از تاريخ ابلاغ حكم غيابي؛ هرچند به نحو قانوني باشد، آغاز مي‌شود. ثانياً، چنانچه رأي غيابي به محكوم‌عليه ابلاغ واقعي نشـود و با سـپري شـدن مـهلت واخـواهي و تجديد نظرخواهي قطعي شود و محكوم‌عليه غايب خارج از مهلت، واخواهي كرده و مدعي عدم اطلاع از رأي باشد، با توجه به قسمت اخير تبصره يك ماده 306 قانون آيين دادرسي دادگاه‌هاي عمومي و انقلاب در امور مدني مصوب 1379، دادگاه ابتدا در مورد ادعاي وي مبني بر عدم اطلاع از مفاد رأي رسيدگي و حسب مورد قرار رد يا قبول دادخواست واخواهي صادر مي‌كند؛ صدور قرار رد واخواهي بدون رسيدگي و احراز صحت و سقم ادعاي وي مبني بر عدم اطلاع از رأي غيابي فاقد وجاهت قانوني است؛ صدور قرار قبولي واخواهي نيز مانع اجراي حكم خواهد بود.
بر اساس این نظریه، ابلاغ قانونی میتواند مبدأ جریان مواعد قانونی و در نهایت اجرای حکم باشد. بااین‌حال، اگر رأی ابلاغ واقعی نشده و محکوم‌علیه مدعی عدم اطلاع از مفاد آن باشد، دادگاه باید ابتدا به این ادعا رسیدگی کند.
در نتیجه، رد دادخواست واخواهی صرفاً به دلیل گذشت مهلت، بدون بررسی ادعای عدم اطلاع در فرض مشمول تبصره ۱ ماده ۳۰۶، صحیح نیست.
اهمیت عملی: این نظریه برای اشخاصی که پس از توقیف حساب بانکی، توقیف اموال یا شروع عملیات اجرایی از وجود حکم غیابی مطلع شده‌اند، اهمیت زیادی دارد.
2) نظریه مشورتی شماره ۳۶۵۵/۷ مورخ ۱۳۸۴/۰۶/۰۷
«مراجعه وکیل محکوم‌علیه به دادگاه و مطالعه پرونده جای ابلاغ واقعی را نمی‌گیرد و نمی‌توان تاریخ مراجعه وکیل را تاریخ ابلاغ واقعی دانست و آن را مبنای آغاز مهلت واخواهی تلقی نمود.»
سوال:
در مواردی که وکیل محکوم‌علیه به دادگاه مراجعه و با مطالعه پرونده از مفاد رای مطلع شود، آیا می‌توان تاریخ مراجعه وکیل را تاریخ ابلاغ واقعی محسوب و آن را مبنای آغاز مهلت واخواهی دانست؟
نظریه اداره کل حقوقی قوه قضائیه
با توجه به اینکه وفق ماده 306 از قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی ابتدای مهلت واخواهی تاریخ ابلاغ واقعی به محکوم علیه تعیین گردیده است و منظور از ابلاغ واقعی، ابلاغ به شخص مخاطب است به نحوی که از مفاد رای مطلع گردد، مراجعه وکیل محکوم علیه و مطالعه پرونده اگر چه نتیجه آن اطلاع محکوم علیه از صدور حکم غیابی می‌باشد، اما جای ابلاغ واقعی را نمی‌گیرد و نمی‌توان تاریخ مراجعه وکیل را تاریخ ابلاغ واقعی دانسته و آن را مبنای آغاز مهلت واخواهی تلقی نمود. مضافاً به اینکه، صرف مطالعه پرونده توسط وکیل خوانده موجب احراز ابلاغ واقعی به موکل نمی‌باشد و دخالت وکیل به عنوان مطالعه پرونده نیز مستلزم دخالت وی در امر دادرسی نیست، بنا به مراتب در فرض استعلام مهلت واخواهی از زمانی آغاز می‌شود که دادنامه یا اجرائیه به شخص محکوم علیه و به ترتیبی که در ماده 68 همان قانون مقرر گردیده ابلاغ شده باشد.
3) نظریه شماره ۷/۱۴۰۴/۶۹۷ مورخ ۱۴۰۴/۱۲/۰۲
استعلام:
1- چنانچه در فرآیند دادرسی ابلاغ واقعی به خوانده صورت نگرفته باشد و لایحه‌ای هم از وی واصل نشده باشد و خوانده در هیچ‌یک از جلسات دادرسی شرکت نکرده باشند و در نهایت رای به نفع خوانده و به عبارتی حکم به بطلان دعوای خواهان صادر شود، آیا رای صادره حضوری تلقی می‌شود؟
2- چنانچه در دعوای طلاق به‌رغم ابلاغ به خوانده و خواهان، آنان از معرفی داور خودداری کنند، آیا باید داور توسط دادگاه و به هزینه خواهان تعیین شود؟ آیا دادگاه چنین تکلیفی دارد؟ در صورتی که خواهان نیز از پرداخت هزینه داوری خودداری کند، تکلیف چیست؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
1- وفق ماده 303 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379 حکم دادگاه حضوری است؛ مگر اینکه خوانده یا وکیل یا قائم‌مقام یا نماینده قانونی وی در هیچ‌یک از جلسات دادگاه حاضر نشده و به طور کتبی نیز دفاع ننموده باشد و یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد و به موجب ماده 305 این قانون، محکوم‌علیه غایب حق دارد به حکم غیابی اعتراض کند؛ بنابراین، حکم غیابی صرفاً ناظر بر خوانده‌ای است که محکوم‌علیه واقع شده باشد و در فرض سوال که حکم به بطلان دعوای خواهان صادر شده است، حکم صادره حضوری می‌باشد.
2- اولاً، به موجب ماده 27 قانون حمایت خانواده مصوب 1391: «در کلیه موارد درخواست طلاق به جزطلاق توافقی دادگاه باید به منظور ایجاد صلح و سازش موضوع را به داوری ارجاع کند. ..» و مطابق تبصره 2 ماده 28 این قانون: «… در صورت امتناع زوجین از معرفی داور یا عدم توانایی آنان، دادگاه خود یا به درخواست هر یک از طرفین به تعیین داور مبادرت می‌کند»؛ بنابراین، در صورت عدم معرفی داور از سوی هر یک از طرفین پرونده طلاق، دادگاه بر اساس تکلیف مقرر در این تبصره اقدام می‌کند؛ مگر آنکه ممتنع از معرفی داور خواهان پرونده طلاق باشد و دادگاه احتمال دهد که امتناع او از معرفی داور، ناشی از انصراف او از پیگیری خواسته است که در این صورت، پس از اخذ توضیح از وی، حسب مورد اقدام خواهد کرد.
ثانیاً، ماده 8 آیین‌نامه اجرایی تبصره یک ماده واحده قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق مصوب 1371/12/2، در خصوص هزینه داوری تعیین تکلیف کرده بود؛ به‌رغم نسخ این ماده واحده به موجب بند 8 ماده 58 قانون حمایت خانواده مصوب 1391 و به تبع آن عدم قابلیت استناد آیین‌نامه اجرایی یاد‌شده و با توجه به سکوت قانون اخیرالذکر، مفاد ماده 8 آیین‌نامه پیش‌گفته از این حیث که منطبق با قواعد آیین دادرسی مدنی در بخش پرداخت هزینه‌ها است، از سوی محاکم قابل توجه است. ضمناً چنانچه دادگاه، عدم تمکن مالی خواهان یا خوانده را احراز کند، در اجرای ماده 5 قانون حمایت خانواده مصوب 1391 میتواند آن‌ها را از پرداخت حق‌الزحمه داور معاف کند.
4) نظریه مشورتی شماره 7/1404/189 مورخ 1404/06/17
استعلام:
آیا دادگاه در مرحله واخواهی حق تشدید مجازات را دارد یا خیر؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
واخواهی حقی است که برای محکوم‌علیه حکم غیابی و به منظور رسیدگی به دفاعیات وی مقرر شده است؛ بنابراین، استفاده از این حق نباید مجوزی برای تشدید مجازات محکوم‌علیه تلقی شود؛ به همین سبب است که ماده 407 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 مقرر نموده است دادگاه پس از واخواهی با تعیین وقت رسیدگی طرفین را دعوت و پس از بررسی ادله و دفاعیات واخواه تصمیم مقتضی اتخاذ می‌کند. ملاک ماده 458 قانون یاد‌شده نیز موید این دیدگاه است.
رأی وحدت رویه شماره ۶۳۹ دیوان عالی کشور در مورد اعمال مقررات ماده ۱۸ قانون تشکیل دادگاههای عمومی نسبت به احکام (واخواهی و رای غیابی)
رأی وحدت رویه هیئت عمومی دیوان عالی کشور
نظر به اینکه مقررات ماده ۱۸ قانون تشکیل دادگاههای عمومی و انقلاب یکی از طرق فوق العاده رسیدگی نسبت به احکام قطعی است و تازمانی که‌طریق عادی رسیدگی مفتوح باشد ،مجالی برای ورود به مرحله رسیدگی فوق العاده نیست و با توجه به اینکه دادنامه غیابی ،حکم غیر قطعی و قابل‌اعتراض و بعضاًقابل تجدید نظرخواهی است و تاوقتی که مهلت واخواهی سپری نشده و یا به اعتراض و تجدید نظر خواهی رسیدگی نشده باشد،اعمال مقررات ماده مذکور نسبت به رأی غیابی وجاهت قانونی ندارد. بنا به مراتب حکم شعبه نهم دادگاه تجدید نظر استان تهران که با این نظر مطابقت‌دارد به اکثریت آراء اعضاء‌هیئت عمومی دیوان عالی کشور و تأیید می‌شود. این رأی به استناد ماده ۲۷۰ قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب‌در امور کیفری برای شعب دیوان عالی کشور و دادگاه‌ها لازم الاتباع است.
نمونه رای قضایی درباره واخواهی
1) عنوان: شرط پذیرش واخواهی خارج از مهلت
پیام: اگر رأی غیابی ابلاغ قانونی گردد و دلیلی بر اطلاع از مفاد رای وجود نداشته باشد، واخواهی خارج از مهلت پذیرفته می شود.متن کامل رای…
2) عنوان: بار اثبات دعوی در واخواهی خارج از مهلت
پیام: چنانچه رای ابلاغ واقعی نشده باشد، ادعای محکوم علیه مبنی بر عدم اطلاع وی از مفاد رای، در فرض عدم اثبات اطلاع وی برای پذیرش دادخواست واخواهی کافی است.متن کامل رای…
3) عنوان: تشریفات دادرسی در مرحله واخواهی
پیام: عدم تشکیل جلسه رسیدگی در مرحله واخواهی و عدم صدور قرار تأمین کیفری در فرض رد واخواهی، از درجه ای از اهمیت برخوردار است که موجب بی اعتباری رأی واخواسته می شود.متن کامل رای…
مهم‌ترین اشتباهات در اعتراض به حکم غیابی
بسیاری از اشخاص به دلیل آشنا نبودن با مقررات واخواهی، فرصت دفاع مؤثر را از دست می‌دهند.
از مهم‌ترین اشتباهات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- محاسبه اشتباه مهلت ۲۰ روزه واخواهی.
- تصور اینکه هر رأی صادرشده در غیاب شخص، غیابی است.
- ثبت واخواهی خارج از مهلت بدون ارائه دلایل قانونی.
- اشتباه گرفتن واخواهی با تجدیدنظرخواهی.
- تصور اینکه ثبت اعتراض در همه موارد اجرای حکم را متوقف می‌کند.
- ارائه نکردن مدارک دفاعی مؤثر.
- بی‌توجهی به وضعیت ابلاغ الکترونیکی در سامانه ثنا.
- طرح اعتراض بدون بررسی دقیق متن دادنامه و مستندات قانونی آن.
- عدم ارائه مدارک اثبات عذر موجه در واخواهی خارج از مهلت.
- تأخیر در مراجعه به وکیل یا بررسی وضعیت پرونده پس از اطلاع از صدور حکم.
بررسی دقیق پرونده پیش از ثبت دادخواست میتواند از بسیاری از این اشتباهات جلوگیری کند.
پرسش‌های متداول درباره واخواهی و حکم غیابی
۱. آیا حکم غیابی بعد از ۲۰ روز قابل اعتراض است؟
بله. در شرایطی مانند وجود عذر موجه یا عدم ابلاغ واقعی و ادعای عدم اطلاع از رأی، امکان اعتراض پس از مهلت عادی وجود دارد. پذیرش اعتراض تابع شرایط قانونی و تشخیص مرجع رسیدگی است.
۲. آیا واخواهی بدون وکیل امکانپذیر است؟
بله. شخص میتواند شخصاً دادخواست واخواهی ثبت کند؛ اما در پروندههای پیچیده، بهویژه در صورت سپری شدن مهلت قانونی یا شروع عملیات اجرایی، استفاده از خدمات وکیل میتواند به تنظیم صحیح اعتراض و ارائه دفاعیات کمک کند.
۳. آیا واخواهی باعث لغو حکم غیابی می‌شود؟
خیر. صرف واخواهی به معنای نقض حکم نیست. دادگاه پس از پذیرش اعتراض و بررسی دلایل و دفاعیات، تصمیم مقتضی اتخاذ می‌کند.
۴. آیا حکم غیابی بدون ابلاغ واقعی اجرا می‌شود؟
در صورت تحقق شرایط قانونی، بله. ابلاغ قانونی نیز معتبر است و ممکن است حکم پس از انقضای مواعد و قطعیت اجرا شود. البته مقررات مربوط به اخذ تأمین و حق واخواهی محکوم‌علیه باید رعایت شود.
۵. اگر پیامک ثنا را ندیده باشیم، می‌توان واخواهی کرد؟
صرف ندیدن پیامک، لزوماً به معنای عدم ابلاغ واقعی نیست. وضعیت ابلاغ در سامانه، زمان مشاهده اوراق و سایر شرایط قانونی باید بررسی شود. در ابلاغ الکترونیکی، مشاهده اوراق قضایی در حساب کاربری میتواند آثار ابلاغ واقعی داشته باشد.
۶. آیا واخواهی خارج از مهلت پذیرفته می‌شود؟
اگر شرایط قانونی از جمله عذر موجه یا ادعای قابل قبول عدم اطلاع از حکم وجود داشته باشد، امکان پذیرش دادخواست مطرح است. دادگاه درباره تحقق این شرایط تصمیم می‌گیرد.
۷. اگر دادگاه واخواهی را رد کند، چه باید کرد؟
باید نوع قرار یا رأی صادرشده و قابلیت اعتراض به آن بررسی شود. در صورت وجود شرایط قانونی، ممکن است امکان تجدیدنظرخواهی یا استفاده از سایر طرق اعتراض وجود داشته باشد.
۸. آیا واخواهی در همان شعبه رسیدگی می‌شود؟
اصل بر این است که واخواهی در دادگاه صادرکننده حکم غیابی رسیدگی شود. مقررات خاص صلاحیت و تغییرات ساختاری مراجع قضایی نیز باید رعایت شود.
۹. آیا می‌توان هم‌زمان واخواهی و تجدیدنظرخواهی کرد؟
ترتیب استفاده از طرق اعتراض باید مطابق مقررات رعایت شود. ثبت هم‌زمان دو اعتراض بدون بررسی شرایط قانونی ممکن است باعث پیچیدگی و مشکلات شکلی شود.
۱۰. آیا واخواهی مهریه مانع توقیف اموال می‌شود؟
صرف ثبت دادخواست واخواهی خارج از مهلت، لزوماً موجب توقف توقیف اموال نیست. باید وضعیت اجرایی پرونده و صدور تصمیم قانونی درباره پذیرش واخواهی و توقف اجرا بررسی شود.
۱۱. واخواهی چقدر طول می‌کشد؟
مدت رسیدگی ثابت نیست و به حجم پروندههای شعبه، کامل بودن مدارک، ابلاغ‌ها، نیاز به کارشناسی و پیچیدگی دعوا بستگی دارد.
۱۲. آیا پس از اجرای کامل حکم غیابی امکان واخواهی وجود دارد؟
در صورت وجود شرایط قانونی، بله. ماده ۳۰۷ قانون آیین دادرسی مدنی نیز وضعیت جبران خسارت ناشی از اجرای حکم اولیه را در صورت صدور رأی بعدی به نفع واخواه پیش‌بینی کرده است.
۱۳. آیا واخواهی فقط برای محکوم‌علیه است؟
واخواهی اصولاً حق محکوم‌علیه غایب است. سایر اشخاص باید با توجه به موقعیت حقوقی خود از طرق اعتراض قانونی مناسب استفاده کنند.
۱۴. آیا رأی صادرشده پس از واخواهی قابل تجدیدنظر است؟
در صورت وجود شرایط قانونی و قابل تجدیدنظر بودن رأی، امکان تجدیدنظرخواهی وجود دارد. این موضوع به نوع پرونده و مقررات حاکم بستگی دارد.
۱۵. بهترین راه اعتراض به حکم غیابی چیست؟
ابتدا باید نوع رأی، تاریخ و نحوه ابلاغ، وضعیت قطعیت و اجرای حکم و مدارک دفاعی بررسی شود. سپس باید مناسب‌ترین اقدام قانونی، اعم از واخواهی، تجدیدنظرخواهی یا سایر روش‌های اعتراض، انتخاب شود.
نتیجه‌گیری؛ برای اعتراض به حکم غیابی چه باید کرد؟
واخواهی یکی از مهم‌ترین روش‌های قانونی اعتراض به احکام غیابی در نظام قضایی ایران است که با هدف فراهم کردن امکان دفاع و رسیدگی مجدد پیش‌بینی شده است.
بر اساس مقررات آیین دادرسی مدنی و کیفری، مهلت معمول واخواهی برای اشخاص مقیم ایران ۲۰ روز و برای اشخاص مقیم خارج از کشور دو ماه است؛ اما در شرایط قانونی خاص، امکان اعتراض پس از سپری شدن این مهلت‌ها نیز وجود دارد.
مهم‌ترین نکته این است که پیش از هر اقدامی، باید غیابی بودن حکم، نحوه ابلاغ، تاریخ شروع مهلت، امکان توقف اجرای رأی و دلایل دفاعی بررسی شود.
چنانچه با حکم غیابی، توقیف اموال، محکومیت مالی یا محکومیت کیفری مواجه شده‌اید، بررسی تخصصی پرونده میتواند در انتخاب مسیر قانونی مناسب و جلوگیری از تضییع حقوق شما مؤثر باشد.
مشاوره حقوقی واخواهی و اعتراض به حکم غیابی با گروه حقوقی وکیل سلمان احدی
اگر علیه شما حکم غیابی صادر شده یا پس از گذشت مهلت قانونی از وجود حکم مطلع شده‌اید، بررسی دقیق پرونده از نظر امکان واخواهی، تجدیدنظرخواهی و توقف اجرای حکم اهمیت زیادی دارد.
گروه حقوقی وکیل سلمان احدی آماده بررسی موضوعات حقوقی مرتبط با اعتراض به حکم غیابی، واخواهی حقوقی و کیفری، دعاوی مالی، مهریه، چک و سایر اختلافات قضایی است.
گروه حقوقی وکیل سلمان احدی
آدرس دفتر: تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳
شماره تماس و مشاوره حقوقی: 09120466204
