نحوه تقسیم سود و زیان بین شرکا در شرکت‌ ها | قوانین و نکات مهم ۱۴۰۵

تقسیم سود و زیان یکی از مهم‌ترین موضوعات در روابط میان شرکا و سهامداران شرکت‌های تجاری است. بسیاری از اختلافات شرکتی زمانی ایجاد می‌شود که درباره میزان سود واقعی شرکت، نحوه محاسبه سود قابل تقسیم، سهم هر شریک یا زمان پرداخت سود توافق روشنی وجود ندارد.

نکته مهم این است که یک قاعده واحد برای تمام شرکت‌های تجاری وجود ندارد. نوع شرکت، میزان سرمایه یا سهام، مفاد اساسنامه و شرکت‌نامه و مقررات آمره قانون تجارت همگی در تعیین حقوق شرکا مؤثرند.

تفاوت سود خالص و سود قابل تقسیم چیست؟

این تفکیک به‌خصوص در شرکت‌های سهامی بسیار مهم است.

طبق ماده ۲۳۷ لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت، سود خالص سال مالی از درآمد همان سال پس از کسر هزینه‌ها، استهلاکات و ذخایر به دست می‌آید. اما هر مبلغی که در حساب‌ها به عنوان سود خالص ثبت شده، الزاماً قابل تقسیم میان سهامداران نیست.

مطابق ماده ۲۳۹:

سود قابل تقسیم = سود خالص سال مالی − زیان سال‌های قبل − اندوخته قانونی − سایر اندوخته‌های اختیاری + سود قابل تقسیم سال‌های قبل که تقسیم نشده است.

تقسیم سود و زیان در شرکت با مسئولیت محدود

طبق ماده ۱۰۸ قانون تجارت، روابط میان شرکای شرکت با مسئولیت محدود تابع اساسنامه است و اگر درباره تقسیم نفع و ضرر مقررات خاصی در اساسنامه وجود نداشته باشد، تقسیم به نسبت سرمایه شرکا انجام می‌شود.

بنابراین اگر سه شریک به ترتیب ۵۰، ۳۰ و ۲۰ درصد سرمایه شرکت را در اختیار داشته باشند و اساسنامه ترتیب دیگری مقرر نکرده باشد، مبنای تقسیم نفع و ضرر نیز همین نسبت خواهد بود.

• آیا می‌توان سهم سود شرکا را متفاوت از میزان سرمایه تعیین کرد؟

ماده ۱۰۸ امکان پیش‌بینی ترتیب خاص در اساسنامه را به رسمیت شناخته است. بنابراین نباید در مقاله بنویسیم که سود در همه شرایط و بدون استثنا به نسبت سرمایه تقسیم می‌شود.

در تنظیم چنین شروطی باید مقررات آمره، ماهیت شرکت و اعتبار شرط مورد توجه قرار گیرد.

تقسیم سود در شرکت تضامنی

اینجاست که ماده ۱۱۹ قانون تجارت کاربرد دارد.

مطابق این ماده، در شرکت تضامنی منافع به نسبت سهم‌الشرکه میان شرکا تقسیم می‌شود، مگر اینکه شرکت‌نامه ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.

همچنین باید میان تقسیم زیان در روابط داخلی شرکا و مسئولیت تضامنی شرکا در برابر طلبکاران شرکت تفاوت گذاشت. این دو موضوع از نظر حقوقی یکسان نیستند.

تقسیم سود در شرکت سهامی خاص و سهامی عام

قواعد شرکت سهامی متفاوت است.

ابتدا باید صورت‌های مالی و حساب سود و زیان شرکت تهیه و وضعیت مالی شرکت مشخص شود. پس از تصویب حساب‌های سال مالی و احراز وجود سود قابل تقسیم، مجمع عمومی مبلغی را که باید میان صاحبان سهام تقسیم شود تعیین می‌کند.

بنابراین مدیرعامل یا هیئت‌مدیره نمی‌تواند بدون رعایت مقررات قانونی، هر مبلغی را تحت عنوان سود بین سهامداران توزیع کند.

• اندوخته قانونی شرکت سهامی چقدر است؟

طبق مواد ۱۴۰ و ۲۳۸، پس از کسر زیان‌های سال‌های قبل، باید یک‌بیستم (۵ درصد) مبلغ مربوط به عنوان اندوخته قانونی منظور شود. زمانی که اندوخته قانونی به یک‌دهم (۱۰ درصد) سرمایه شرکت برسد، ادامه منظور کردن آن اختیاری می‌شود؛ اگر سرمایه افزایش یابد، این فرایند تا رسیدن اندوخته به یک‌دهم سرمایه جدید ادامه پیدا می‌کند.

هر تصمیم برخلاف الزام ماده ۲۳۸ باطل است.

• چه کسی درباره تقسیم سود شرکت سهامی تصمیم می‌گیرد؟

پس از تصویب حساب‌های سال مالی و احراز وجود سود قابل تقسیم، تعیین مبلغی که باید میان سهامداران تقسیم شود در صلاحیت مجمع عمومی است.

ماده ۲۴۰ همچنین مقرر می‌کند سودی که برخلاف مقررات قانونی تقسیم شود، منافع موهوم محسوب می‌شود.

این موضوع می‌تواند برای مدیران و تصمیم‌گیرندگان شرکت آثار حقوقی ایجاد کند و بنابراین تقسیم سود صوری یا بدون پشتوانه حسابداری موضوع ساده‌ای نیست.

• مهلت پرداخت سود سهام چقدر است؟

مطابق ماده ۲۴۰، نحوه پرداخت سود قابل تقسیم را مجمع عمومی تعیین می‌کند و اگر مجمع در این خصوص تصمیمی نگرفته باشد، هیئت‌مدیره نحوه پرداخت را تعیین خواهد کرد.

اما در هر حال:

سود سهام باید حداکثر ظرف ۸ ماه پس از تصمیم مجمع عمومی درباره تقسیم سود پرداخت شود.

بنابراین شرکت نمی‌تواند سود مصوب سهامداران را بدون محدودیت زمانی نزد خود نگه دارد.

• اگر شرکت سود داشته باشد، آیا حتماً تمام آن باید تقسیم شود؟

خیر.

وجود سود خالص لزوماً به معنای امکان تقسیم تمام آن نیست. ابتدا باید زیان‌های سنواتی و اندوخته‌های قانونی و سایر موارد مؤثر بر سود قابل تقسیم بررسی شوند.

علاوه بر آن، ماده ۲۴۰ تعیین مبلغی از سود قابل تقسیم که باید میان سهامداران توزیع شود را پس از تصویب حساب‌ها بر عهده مجمع عمومی قرار داده است.

• آیا می‌توان سود شرکت را برای توسعه شرکت نگه داشت؟

در چارچوب مقررات قانونی، اساسنامه و تصمیمات ارکان صلاحیت‌دار شرکت، ممکن است بخشی از منابع شرکت به شکل اندوخته یا برای اهداف شرکت باقی بماند.

اما در شرکت سهامی، این تصمیم‌ها باید با مقررات مربوط به سود قابل تقسیم، اندوخته قانونی و اختیارات مجمع عمومی هماهنگ باشند.

• آیا می‌توان سود یک شریک را بیشتر از میزان سرمایه او تعیین کرد؟

پاسخ به نوع شرکت بستگی دارد.

برای مثال، در شرکت با مسئولیت محدود ماده ۱۰۸ ابتدا روابط شرکا را تابع اساسنامه دانسته و در نبود مقررات خاص، نسبت سرمایه را ملاک قرار داده است.

در شرکت تضامنی نیز ماده ۱۱۹ نسبت سهم‌الشرکه را قاعده پیش‌فرض می‌داند، مگر اینکه شرکت‌نامه ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.

بنابراین برای پاسخ دقیق باید نوع شرکت و اسناد شرکت بررسی شود و نمی‌توان یک قاعده واحد برای تمام شرکت‌های تجاری ارائه کرد.

• آیا شریک می‌تواند از دریافت سود محروم شود؟

باید ابتدا نوع شرکت، مفاد اساسنامه یا شرکت‌نامه، وضعیت مالی شرکت، وجود یا عدم وجود سود قابل تقسیم و ماهیت توافق شرکا بررسی شود.

حتی ممکن است شرکت در یک سال مالی سود حسابداری داشته باشد، اما به دلیل زیان‌های سنواتی و الزامات قانونی، مبلغ قابل تقسیم متفاوت باشد.

نحوه تقسیم زیان بین شرکا

زیان مالی شرکت، نحوه تحمل زیان در روابط داخلی شرکا و مسئولیت شرکا در برابر اشخاص ثالث سه موضوع متفاوت هستند.

برای مثال، مسئولیت سهامدار شرکت سهامی اصولاً به مبلغ اسمی سهام او محدود است، در حالی که وضعیت شریک شرکت تضامنی در برابر دیون شرکت کاملاً متفاوت است.

• اگر زیان شرکت سهامی به نصف سرمایه برسد چه می‌شود؟

مطابق ماده ۱۴۱ لایحه اصلاحی قانون تجارت، اگر بر اثر زیان‌های وارده حداقل نصف سرمایه شرکت از بین برود، هیئت‌مدیره باید بلافاصله مجمع عمومی فوق‌العاده را دعوت کند تا درباره انحلال یا بقای شرکت تصمیم‌گیری شود.

پس زیان شرکت فقط مسئله تقسیم پول بین شرکا نیست؛ در شرایط شدید حتی می‌تواند شرکت را وارد وضعیت ماده ۱۴۱ کند.

مطالبه سود شرکت توسط شریک یا سهامدار

اگر سود طبق مقررات قانونی و تصمیم مرجع صلاحیت‌دار قطعی و قابل پرداخت شده باشد اما شرکت از پرداخت آن خودداری کند، حسب وضعیت پرونده امکان طرح مطالبه حقوقی قابل بررسی است.

اما قبل از طرح دعوا باید مشخص شود:

آیا سود واقعاً محقق شده است؟ آیا سود قابل تقسیم بوده است؟ آیا صورت‌های مالی تصویب شده‌اند؟ آیا مجمع تصمیم به تقسیم گرفته است؟ میزان سهم خواهان چقدر است؟ و آیا موعد پرداخت فرا رسیده است؟

بنابراین نباید صرف مشاهده سود در دفاتر شرکت، آن را الزاماً یک طلب حال‌شده شریک تلقی کرد.

خسارت تأخیر تأدیه سود و عواید سهم‌الشرکه

اصل امکان مطالبه خسارت تأخیر تأدیه باید با توجه به ماهیت دین و تحقق شرایط قانونی خسارت تأخیر تأدیه بررسی شود.

مثال تقسیم سود بین دو شریک مغازه

فرض کنیم دو نفر با یکدیگر قرارداد مشارکت دارند:

شریک اول: ۶۰ میلیون تومان

شریک دوم: ۴۰ میلیون تومان

مجموع سرمایه: ۱۰۰ میلیون تومان

فرض کنیم طبق قرارداد، سود بر اساس نسبت سرمایه تقسیم می‌شود و پس از محاسبه تمام درآمدها و هزینه‌های قابل احتساب، ۲۰ میلیون تومان سود قابل تقسیم باقی مانده است.

بنابراین:

سهم شریک اول:

۲۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۶۰٪ = ۱۲,۰۰۰,۰۰۰ تومان

سهم شریک دوم:

۲۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۴۰٪ = ۸,۰۰۰,۰۰۰ تومان

بنابراین از سود 20 میلیون تومانی،12 میلیون تومان به شریک اول و 8 میلیون تومان به شریک دوم تعلق میگیرد.

تقسیم سود مغازه بر اساس سرمایه و کار

در مشارکت‌های قراردادی خارج از قالب شرکت‌های تجاری ثبت‌شده، ممکن است طرفین بخواهند علاوه بر سرمایه، میزان فعالیت و مدیریت هر شخص را نیز در سازوکار مالی قرارداد لحاظ کنند.

برای مثال، دو نفر هرکدام ۵۰ درصد سرمایه را تأمین کرده‌اند اما یکی از آنها مدیریت روزانه مغازه را نیز انجام می‌دهد.

در چنین وضعیتی باید دقیقاً در قرارداد مشخص شود که آیا بابت مدیریت حق‌الزحمه جداگانه پرداخت می‌شود یا سازوکار دیگری برای تعیین سهم مالی طرفین پیش‌بینی شده است.

• قرارداد تقسیم سود بین شرکا باید شامل چه مواردی باشد؟

برای کاهش اختلاف، بهتر است قرارداد یا اسناد شرکت….

در شرکت‌های تجاری، این توافق‌ها نباید برخلاف مقررات آمره قانون و ساختار قانونی همان نوع شرکت باشند.

اشتباهات رایج در تقسیم سود شرکت

چند اشتباه معمول می‌تواند اختلافات جدی ایجاد کند: تقسیم درآمد به جای سود، تقسیم سود قبل از مشخص شدن هزینه‌ها و بدهی‌ها، نادیده گرفتن زیان انباشته، برداشت شخصی شرکا بدون ثبت حسابداری، نداشتن قرارداد روشن، یکی دانستن سود با گردش مالی، تقسیم سود موهوم و در شرکت سهامی، نادیده گرفتن اندوخته قانونی و تصمیم مجمع عمومی.

• آیا سود شرکت مشمول مالیات است؟

باید میان مالیات شرکت، سود پس از مالیات و وضعیت مالیاتی مبالغ پرداختی یا توزیع‌شده تفکیک قائل شد.

• سود شرکت با مسئولیت محدود چگونه تقسیم می‌شود؟

طبق ماده ۱۰۸، روابط شرکا تابع اساسنامه است و اگر اساسنامه درباره تقسیم نفع و ضرر ترتیب خاصی مقرر نکرده باشد، تقسیم به نسبت سرمایه شرکا انجام می‌شود.

• سود شرکت تضامنی چگونه تقسیم می‌شود؟

مطابق ماده ۱۱۹، منافع به نسبت سهم‌الشرکه تقسیم می‌شود مگر اینکه شرکت‌نامه ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.

• سود سهام شرکت سهامی چه زمانی باید پرداخت شود؟

حداکثر ظرف ۸ ماه پس از تصمیم مجمع عمومی درباره تقسیم سود.

• آیا تمام سود خالص شرکت سهامی قابل تقسیم است؟

خیر. برای محاسبه سود قابل تقسیم باید مقررات مواد ۲۳۸ و ۲۳۹ از جمله زیان‌های سال‌های قبل و اندوخته‌های مربوط در نظر گرفته شود.

• اندوخته قانونی شرکت سهامی چقدر است؟

اصولاً یک‌بیستم مبلغ مقرر قانونی باید به اندوخته قانونی اختصاص یابد تا اندوخته به یک‌دهم سرمایه شرکت برسد؛ جزئیات آن در مواد ۱۴۰ و ۲۳۸ آمده است.

• آیا مدیرعامل می‌تواند شخصاً سود سهام را تعیین کند؟

خیر. در شرکت سهامی، پس از تصویب حساب‌های سال مالی و احراز سود قابل تقسیم، تعیین مبلغ قابل تقسیم میان صاحبان سهام در صلاحیت مجمع عمومی است.

• اگر شرکت سود سهام مصوب را پرداخت نکند چه باید کرد؟

ابتدا مصوبه مجمع، صورت‌های مالی، میزان سهام و موعد پرداخت بررسی می‌شود. در صورت تحقق شرایط، مطالبه حقوقی اصل طلب و حسب مورد خسارات قانونی قابل بررسی است.

نتیجه‌گیری

نحوه تقسیم سود و زیان بین شرکا را نمی‌توان بدون توجه به نوع شرکت تعیین کرد. در شرکت با مسئولیت محدود، ماده ۱۰۸؛ در شرکت تضامنی، ماده ۱۱۹؛ و در شرکت‌های سهامی، مقررات لایحه اصلاحی به‌ویژه مواد ۱۴۰ و ۲۳۷ تا ۲۴۰ اهمیت اساسی دارند.

مهم‌تر از همه، باید میان سود خالص، سود قابل تقسیم، اندوخته قانونی و زیان شرکت تفاوت گذاشت. تقسیم پول صرفاً بر اساس موجودی حساب بانکی شرکت یا بدون تصویب و محاسبات قانونی، روش صحیحی برای تقسیم سود نیست.

گروه حقوقی سلمان احدی

شماره تماس: 09120466204
آدرس: تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳