مسئولیت شرکا در شرکت های تضامنی و نحوه انحلال آن| قوانین ۱۴۰۵

شرکت تضامنی یکی از مهم‌ترین شرکت‌ های اشخاص در حقوق تجارت ایران است که اعتبار آن تا حد زیادی بر شخصیت و اعتبار شرکا استوار است. مهم‌ترین ویژگی این شرکت، مسئولیت تضامنی شرکا در برابر بدهی‌های شرکت است.

مطابق ماده ۱۱۶ قانون تجارت، اگر دارایی شرکت برای پرداخت تمام بدهی‌های آن کافی نباشد، هر یک از شرکا مسئول پرداخت تمام قروض شرکت خواهد بود و هر توافقی میان شرکا که برخلاف این اصل باشد، در برابر اشخاص ثالث اثری ندارد.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: طلبکار شرکت نمی‌تواند در هر زمانی مستقیماً به اموال شخصی شرکا مراجعه کند. زمان و شرایط رجوع به شرکا تابع مقررات خاص قانون تجارت است.

مسئولیت تضامنی شرکا در شرکت تضامنی یعنی چه؟

مسئولیت تضامنی یعنی پس از فراهم شدن شرایط قانونی رجوع به شرکا، طلبکار مجبور نیست بدهی را میان شرکا تقسیم کند و از هر شریک فقط به اندازه سهم او مطالبه نماید.

مطابق ماده ۱۲۴ قانون تجارت، پس از انحلال شرکت، طلبکاران می‌توانند برای وصول مطالبات خود به هر یک از شرکا یا همه آنها مراجعه کنند و شریک نمی‌تواند با این استدلال که بدهی شرکت از سهم او بیشتر است، از پرداخت امتناع کند.

مثلاً اگر شرکت سه شریک داشته باشد و ۳ میلیارد تومان بدهکار باشد، در صورت تحقق شرایط قانونی، طلبکار ممکن است کل طلب خود را از یکی از شرکای ضامن مطالبه کند.

• آیا طلبکار می‌تواند قبل از انحلال مستقیماً از شریک مطالبه کند؟

ماده ۱۲۴ صراحت دارد که تا زمانی که شرکت تضامنی منحل نشده، مطالبه قروض شرکت باید از خود شرکت صورت گیرد.

قاعده قانونی دقیق‌تر این است که تا پیش از انحلال، بدهکار اصلی مورد مطالبه، خود شرکت است و پس از انحلال امکان رجوع به شرکای ضامن مطابق ماده ۱۲۴ فراهم می‌شود.

• اگر یک شریک تمام بدهی شرکت را پرداخت کند چه می‌شود؟

باید میان رابطه با طلبکار و روابط داخلی شرکا تفاوت گذاشت.

در برابر طلبکار، مسئولیت تضامنی مطرح است؛ اما طبق قسمت پایانی ماده ۱۲۴، در روابط میان خود شرکا، مسئولیت هر شریک در پرداخت بدهی شرکت اصولاً به نسبت سرمایه‌ای است که در شرکت گذاشته، مگر اینکه شرکت‌نامه ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.

بنابراین اگر یکی از شرکا بیش از سهم داخلی خود بدهی شرکت را بپردازد، موضوع حق رجوع او به سایر شرکا با توجه به شرکت‌نامه و روابط داخلی آنها قابل بررسی خواهد بود.

• آیا توافق شرکا می‌تواند مسئولیت تضامنی را محدود کند؟

در برابر اشخاص ثالث، خیر.

شرکا ممکن است در روابط داخلی خود درباره نحوه تحمل بدهی‌ها توافقاتی داشته باشند، اما نمی‌توانند با یک قرارداد خصوصی، حقوق قانونی طلبکاران شرکت را از بین ببرند.

این موضوع در ماده ۱۱۶ و مقررات بعدی شرکت تضامنی مورد توجه قرار گرفته است.

شرایط تشکیل شرکت تضامنی

طبق ماده ۱۱۸ قانون تجارت، شرکت تضامنی زمانی تشکیل می‌شود که تمام سرمایه نقدی پرداخت و سهم‌الشرکه غیرنقدی نیز تقویم و تسلیم شده باشد.

اگر سهم‌الشرکه یک یا چند شریک غیرنقدی باشد، مطابق ماده ۱۲۲، تقویم آن باید با تراضی تمام شرکا صورت گیرد.

• نام شرکت تضامنی چگونه باید باشد؟

مطابق ماده ۱۱۷ قانون تجارت، در نام شرکت باید عبارت «شرکت تضامنی» و حداقل نام یکی از شرکا ذکر شود.

اگر نام تمام شرکا در عنوان شرکت نیامده باشد، بعد از نام شریک یا شرکای ذکرشده باید عبارتی مانند «و شرکا» یا «و برادران» درج شود.

انتقال سهم‌الشرکه در شرکت تضامنی

ماده ۱۲۳ قانون تجارت در این خصوص بسیار صریح است:

هیچ‌یک از شرکا نمی‌تواند سهم خود را به دیگری منتقل کند مگر با رضایت تمام شرکا.

این سخت‌گیری به ماهیت شخص‌محور شرکت تضامنی برمی‌گردد؛ زیرا ورود یک شخص جدید می‌تواند وضعیت مسئولیت سایر شرکا را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

مسئولیت شریک جدید در قبال بدهی‌های قدیمی شرکت

مطابق ماده ۱۲۵ قانون تجارت، هر شخصی که به عنوان شریک ضامن وارد یک شرکت تضامنی موجود شود، نسبت به بدهی‌هایی که شرکت قبل از ورود او داشته نیز همراه با سایر شرکا مسئولیت تضامنی دارد.

حتی اگر میان شرکا توافق شود که شریک جدید مسئول بدهی‌های سابق نیست، چنین توافقی در برابر اشخاص ثالث قابل استناد نیست.

انحلال شرکت تضامنی در چه مواردی اتفاق می‌افتد؟

ماده ۱۳۶ قانون تجارت مهم‌ترین ماده این بخش است.

انحلال شرکت با توافق شرکا

یکی از ساده‌ترین روش‌ها، تراضی تمام شرکاست.

ماده ۱۳۶ صراحتاً تراضی تمام شرکا را از موارد انحلال شرکت تضامنی دانسته است.

بنابراین رأی اکثریت شرکا به تنهایی، در این فرض، جایگزین رضایت همه شرکا نیست.

درخواست انحلال شرکت تضامنی از دادگاه

هر شریکی نمی‌تواند صرفاً به دلیل اینکه دیگر علاقه‌ای به ادامه همکاری ندارد از دادگاه بخواهد شرکت را منحل کند.

طبق بند «ج» ماده ۱۳۶، شریک باید دلایلی برای انحلال ارائه کند و دادگاه نیز آن دلایل را موجه تشخیص دهد.

نکته جالب‌تر اینکه اگر دلایل انحلال فقط مربوط به یک یا چند شریک معین باشد، دادگاه می‌تواند بنا به درخواست سایر شرکا، به جای انحلال کل شرکت، حکم به اخراج همان شریک یا شرکای معین بدهد.

فسخ شرکت تضامنی توسط یکی از شرکا

ماده ۱۳۷ یک روش خاص دیگر را پیش‌بینی کرده است.

فسخ در صورتی امکان‌پذیر است که این حق در اساسنامه از شرکا سلب نشده باشد و اعمال آن نیز ناشی از قصد اضرار نباشد.

شریکی که قصد فسخ دارد باید حداقل شش ماه قبل تقاضای فسخ را کتباً به شرکا اعلام کند.

اگر طبق اساسنامه رسیدگی به حساب شرکت سالانه باشد، فسخ در زمان ختم محاسبه سالانه انجام می‌شود.

• آیا فوت یکی از شرکا شرکت تضامنی را فوراً منحل می‌کند؟

مطابق ماده ۱۳۹، در صورت فوت یکی از شرکا، بقای شرکت به رضایت سایر شرکا و قائم‌مقام متوفی بستگی دارد.

اگر سایر شرکا تصمیم به ادامه شرکت داشته باشند، قائم‌مقام متوفی باید ظرف یک ماه از تاریخ فوت رضایت یا عدم رضایت خود را کتباً اعلام کند.

نکته مهم این است که سکوت او تا پایان یک ماه، طبق ماده ۱۳۹ در حکم اعلام رضایت است.

• حجر یکی از شرکا چه اثری دارد؟

طبق ماده ۱۴۰ قانون تجارت، در مورد محجور شدن یکی از شرکا نیز مقررات ماده ۱۳۹ اعمال می‌شود.

• ورشکستگی یکی از شرکا چه اثری بر شرکت دارد؟

ورشکستگی شریک را نباید با ورشکستگی خود شرکت یکی دانست.

ماده ۱۲۸ تصریح کرده است که ورشکستگی شرکت ملازمه قانونی با ورشکستگی شرکا ندارد و ورشکستگی بعضی از شرکا نیز ملازمه قانونی با ورشکستگی شرکت ندارد.

در مورد ورشکستگی یکی از شرکا، ماده ۱۳۸ شرایط خاصی برای انحلال در نظر گرفته است؛ از جمله درخواست کتبی مدیر تصفیه و گذشت شش ماه از آن درخواست، مگر اینکه شرکت او را از درخواست انحلال منصرف کند.

• آیا طلبکار شخصی شریک می‌تواند شرکت را منحل کند؟

در شرایط خاص، بله.

مطابق ماده ۱۲۹، طلبکار شخصی شریک اصولاً نمی‌تواند طلب خود را از دارایی خود شرکت وصول کند.

اما اگر نتواند طلبش را از اموال شخصی شریک بدهکار وصول کند و سهم او از منافع شرکت نیز برای پرداخت بدهی کافی نباشد، می‌تواند انحلال شرکت را درخواست کند؛ مشروط بر اینکه حداقل شش ماه قبل قصد خود را با اظهارنامه رسمی به شرکت اطلاع داده باشد.

با این حال شرکت یا بعضی از شرکا می‌توانند تا پیش از صدور حکم نهایی انحلال، با پرداخت طلب تا حد دارایی شریک بدهکار در شرکت یا جلب رضایت طلبکار به طریق دیگر، مانع انحلال شوند.

مسئولیت شرکا بعد از انحلال شرکت تضامنی

انحلال به معنای ناپدید شدن بدهی‌های شرکت نیست.

طبق ماده ۱۲۶، تا زمانی که بدهی‌های شرکت از دارایی آن پرداخت نشده، طلبکاران شخصی شرکا نسبت به دارایی شرکت حقی ندارند.

اگر دارایی شرکت برای پرداخت بدهی‌های آن کافی نباشد، طلبکاران شرکت می‌توانند باقی‌مانده طلب خود را از همه یا هر یک از شرکای ضامن مطالبه کنند.

حتی طبق ماده ۱۲۷، پس از انحلال نیز امکان صدور حکم ورشکستگی شرکت تضامنی وجود دارد، مشروط بر اینکه دارایی شرکت هنوز تقسیم نشده باشد.

• آیا ابتدا باید از اموال شرکت مطالبه کرد یا اموال شرکا؟

تا زمانی که شرکت منحل نشده، مطابق ماده ۱۲۴، مطالبه قروض باید از خود شرکت انجام شود.

پس از انحلال، طلبکاران می‌توانند مطابق شرایط قانونی به هر یک از شرکا یا همه آنها مراجعه کنند.

• آیا شریک خارج‌شده مسئول بدهی‌های شرکت باقی می‌ماند؟

قانون تجارت درباره شریک جدید در ماده ۱۲۵ حکم صریح دارد، اما وضعیت شریک خارج‌شده و آثار انتقال سهم‌الشرکه نسبت به دیون سابق و لاحق، نیازمند بررسی نحوه خروج، زمان ایجاد دین، وضعیت ثبت و آگهی تغییرات و مبنای حقوقی مسئولیت است.

انحلال با تصفیه چه تفاوتی دارد؟

مراحل انحلال و تصفیه شرکت تضامنی

پس از تحقق سبب قانونی انحلال، حسب مورد باید تصمیم یا حکم مربوط مستند شود، مدیر یا مدیران تصفیه تعیین شوند، انحلال در مرجع ثبت شرکت‌ها ثبت و آگهی شود و امور تصفیه شامل شناسایی دارایی‌ها و مطالبات، وصول مطالبات، پرداخت بدهی‌ها و تعیین تکلیف باقیمانده دارایی انجام گیرد.

جزئیات تصفیه باید با توجه به مقررات قانون تجارت و وضعیت خاص شرکت انجام شود و نباید تصور کرد که شرکا می‌توانند بلافاصله پس از تصمیم به انحلال، دارایی شرکت را بین خود تقسیم کنند.

انتقال سهم‌الشرکه شرکت تضامنی

برخلاف برخی شرکت‌ها، شخصیت شرکا در شرکت تضامنی اهمیت اساسی دارد.

به همین دلیل ماده ۱۲۳ انتقال سهم شریک به دیگری را منوط به رضایت تمام شرکا کرده است.

این قاعده یکی از دلایلی است که خروج و ورود شریک در شرکت تضامنی دشوارتر از برخی قالب‌های شرکتی دیگر است.

تفاوت شرکت تضامنی با شرکت نسبی

ویژگی شرکت نسبی این است که اگر دارایی شرکت برای پرداخت بدهی‌ها کافی نباشد، هر شریک به نسبت سرمایه‌ای که در شرکت گذاشته مسئول پرداخت بدهی‌های شرکت است.

اما در شرکت تضامنی، مسئولیت در برابر طلبکاران پس از تحقق شرایط قانونی تضامنی است و طلبکار می‌تواند کل باقی‌مانده طلب را از یک شریک مطالبه کند.

تفاوت شرکت تضامنی با شرکت سهامی

در شرکت سهامی، مسئولیت صاحبان سهام اصولاً محدود به مبلغ اسمی سهام آنهاست.

اما در شرکت تضامنی چنین محدودیتی وجود ندارد و مسئولیت شرکای ضامن می‌تواند از مبلغ سرمایه آنها بسیار فراتر رود.

به همین دلیل بررسی بدهی‌های شرکت قبل از ورود به یک شرکت تضامنی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد؛ به‌ویژه اینکه طبق ماده ۱۲۵، شریک جدید نسبت به بدهی‌های قبل از ورود خود نیز مسئولیت تضامنی پیدا می‌کند.

مزایا و معایب شرکت تضامنی

مزیت اصلی این ساختار، اعتبار بالایی است که مسئولیت شخصی و تضامنی شرکا می‌تواند برای شرکت نزد اشخاص ثالث ایجاد کند. از سوی دیگر، همین ویژگی بزرگ‌ترین ریسک شرکت تضامنی است؛ زیرا شرکا ممکن است با دارایی شخصی خود در معرض مسئولیت قرار گیرند.

همچنین ضرورت رضایت همه شرکا برای انتقال سهم‌الشرکه، مسئولیت شریک جدید نسبت به دیون گذشته و آثار فوت، حجر و ورشکستگی شرکا باعث می‌شود انتخاب این قالب شرکتی نیازمند بررسی دقیق‌تری نسبت به بسیاری از شرکت‌های سرمایه‌ای باشد.

نمونه دادخواست انحلال شرکت تضامنی

نکته: این نمونه فرضی است و خواسته، طرف‌های دعوا و مستند قانونی باید بر اساس علت واقعی انحلال تنظیم شوند.

نمونه اظهارنامه فسخ شرکت تضامنی

استفاده از این نمونه فقط زمانی صحیح است که شرایط ماده ۱۳۷ واقعاً وجود داشته باشد.

• مسئولیت شریک شرکت تضامنی چقدر است؟

مسئولیت شرکا تضامنی است و در شرایط مقرر قانونی ممکن است شریک مجبور به پرداخت بدهی‌ای بسیار بیشتر از میزان سرمایه خود شود.

• آیا طلبکار شرکت می‌تواند مستقیماً از شریک مطالبه کند؟

تا زمانی که شرکت منحل نشده، ماده ۱۲۴ مطالبه قروض را از خود شرکت مقرر کرده است. پس از انحلال، طلبکار می‌تواند مطابق قانون به شرکای ضامن مراجعه کند.

• آیا شریک جدید مسئول بدهی‌های قبلی شرکت است؟

بله. ماده ۱۲۵ صراحتاً شریک ضامن جدید را نسبت به قروض قبل از ورود نیز مسئول می‌داند.

• آیا برای انتقال سهم‌الشرکه رضایت همه شرکا لازم است؟

بله. مطابق ماده ۱۲۳، انتقال سهم شریک به دیگری مستلزم رضایت تمام شرکاست.

• آیا فوت شریک حتماً باعث پایان شرکت می‌شود؟

خیر. ادامه شرکت تابع شرایط ماده ۱۳۹ و رضایت سایر شرکا و قائم‌مقام متوفی است. قائم‌مقام نیز مهلت یک‌ماهه قانونی برای اعلام نظر دارد.

• آیا یک شریک به تنهایی می‌تواند شرکت تضامنی را فسخ کند؟

در شرایط ماده ۱۳۷ ممکن است؛ مشروط بر اینکه حق فسخ در اساسنامه سلب نشده باشد، قصد اضرار وجود نداشته باشد و اعلام کتبی حداقل شش ماه قبل انجام شود.

• آیا طلبکار شخصی یک شریک می‌تواند تقاضای انحلال کند؟

در شرایط خاص ماده ۱۲۹ بله؛ از جمله عدم امکان وصول طلب از دارایی شخصی شریک، کافی نبودن سهم او از منافع و ارسال اظهارنامه رسمی حداقل شش ماه قبل.

نتیجه‌گیری

مهم‌ترین ویژگی شرکت تضامنی، مسئولیت بسیار سنگین شرکای ضامن است. با این حال نباید مسئولیت تضامنی را این‌گونه تفسیر کرد که طلبکار در هر زمان و بدون رعایت مقررات می‌تواند مستقیماً به دارایی شخصی شرکا مراجعه کند. ماده ۱۲۴ میان وضعیت قبل و بعد از انحلال تفاوت مهمی قائل شده است.

از سوی دیگر، شریک جدید طبق ماده ۱۲۵ نسبت به دیون گذشته نیز مسئولیت پیدا می‌کند و انتقال سهم‌الشرکه مطابق ماده ۱۲۳ به رضایت تمام شرکا نیاز دارد. انحلال نیز تابع مجموعه‌ای از مقررات مواد ۱۳۶ تا ۱۴۰ و در مورد طلبکار شخصی شریک، ماده ۱۲۹ قانون تجارت است.

گروه حقوقی سلمان احدی

شماره تماس: 09120466204

آدرس: تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳