دعوای تقابل چیست؟ شرایط، مهلت و نحوه طرح دادخواست متقابل
دعوای تقابل یا دعوای متقابل یکی از دعاوی طاری مهم در آیین دادرسی مدنی است که به خوانده اجازه میدهد در برابر خواهان، دعوایی مرتبط با دعوای اصلی مطرح کند.
برای مثال، اگر خواهان براساس یک قرارداد علیه خوانده دعوای الزام به انجام تعهد مطرح کرده باشد، ممکن است خوانده نیز با وجود شرایط قانونی، دعوایی مانند فسخ، بطلان یا مطالبه حقوق ناشی از همان قرارداد را در قالب دعوای تقابل مطرح کند.
البته هر ادعایی که خوانده در مقابل خواهان مطرح میکند «دعوای تقابل» نیست. برای رسیدگی توأمان به دو دعوا باید شرایط مواد ۱۴۱ تا ۱۴۳ قانون آیین دادرسی مدنی وجود داشته باشد.
تعریف دعوای تقابل
مطابق ماده ۱۴۱ قانون آیین دادرسی مدنی، خوانده میتواند در مقابل ادعای خواهان اقامه دعوا کند.
اگر این دعوا با دعوای اصلی ناشی از یک منشأ باشد یا ارتباط کامل داشته باشد، دعوای متقابل محسوب شده و اصولاً به هر دو دعوا بهصورت توأمان رسیدگی میشود.
قانون همچنین ارتباط کامل را مشخص کرده است: زمانی بین دو دعوا ارتباط کامل وجود دارد که تصمیمگیری در یکی از آنها در دیگری مؤثر باشد.
دعوای تقابل به زبان ساده
فرض کنید فروشنده علیه خریدار بابت یک قرارداد دعوایی مطرح کرده است. اگر خریدار نیز نسبت به همان قرارداد ادعایی داشته باشد که نتیجه آن میتواند بر دعوای فروشنده اثر بگذارد، ممکن است بتواند آن را بهعنوان دعوای تقابل مطرح کند.
در نتیجه، خوانده فقط از خودش دفاع نمیکند؛ بلکه در مقام خواهان دعوای متقابل، خواسته مستقلی را علیه طرف مقابل مطرح میکند.
شرط دعوای تقابل چیست؟
برای اینکه یک دعوا بهعنوان دعوای متقابل همراه با دعوای اصلی رسیدگی شود، چند شرط مهم وجود دارد.
- دعوا باید از طرف خوانده مطرح شود
اصل بر این است که خوانده دعوای اصلی، دعوای تقابل را در مقابل خواهان اصلی مطرح میکند.
با طرح دادخواست متقابل، خوانده پرونده اصلی در دعوای تقابل در جایگاه خواهان قرار میگیرد.
- وحدت منشأ یا ارتباط کامل وجود داشته باشد
دعوای اصلی و متقابل باید:
یا از یک منشأ ناشی شده باشند؛
یا
با یکدیگر ارتباط کامل داشته باشند.
برای مثال، اگر هر دو دعوا ناشی از یک قرارداد باشند، ممکن است شرط وحدت منشأ وجود داشته باشد.
- دادخواست تا پایان اولین جلسه دادرسی تقدیم شود
یکی از مهمترین شرایط دعوای تقابل، رعایت مهلت قانونی است.
مطابق ماده ۱۴۳ قانون آیین دادرسی مدنی، دادخواست دعوای متقابل باید تا پایان اولین جلسه دادرسی تقدیم شود.
بنابراین خوانده نباید طرح دعوای متقابل را بدون توجه به این مهلت به جلسات بعدی موکول کند.
- دعوای تقابل باید با دادخواست مطرح شود
مطابق ماده ۱۴۲ قانون آیین دادرسی مدنی، دعوای متقابل اصولاً باید به موجب دادخواست اقامه شود.
دادخواست نیز باید شرایط قانونی دادخواست اصلی را داشته باشد و حسب مورد هزینه دادرسی مربوط به خواسته پرداخت شود.
- صلاحیت ذاتی مرجع رسیدگی باید رعایت شود
رسیدگی توأمان نباید موجب نادیده گرفتن قواعد صلاحیت ذاتی شود.
برای مثال، نمیتوان دعوایی را که ذاتاً در صلاحیت مرجع دیگری است صرفاً با عنوان «تقابل» وارد صلاحیت دادگاهی کرد که صلاحیت ذاتی رسیدگی به آن را ندارد.
مهلت طرح دعوای تقابل چقدر است؟
- مطابق ماده ۱۴۳ قانون آیین دادرسی مدنی:
آخرین مهلت تقدیم دادخواست تقابل، پایان اولین جلسه دادرسی است.
یک نکته مهم در متن این ماده وجود دارد. اگر خواهان دعوای متقابل آن را در جلسه دادرسی اقامه کند، طرف مقابل میتواند برای تهیه پاسخ و ادله خود درخواست تأخیر جلسه کند.
بنابراین عبارت متن قبلی که این فرصت را به شخص مطرحکننده دعوای تقابل نسبت میداد، صحیح نبود.
-
آیا برای دعوای تقابل باید دادخواست داد؟
بله. اصل این است که دعوای متقابل با دادخواست اقامه شود.
اما ماده ۱۴۲ یک استثنای مهم دارد.
ادعاهایی مانند:
- تهاتر
- صلح
- فسخ
- رد خواسته
- و موارد مشابه
اگر صرفاً برای دفاع در برابر دعوای اصلی اظهار شوند، دعوای متقابل محسوب نمیشوند و نیازی به دادخواست جداگانه ندارند.
این تفاوت بسیار مهم است؛ زیرا گاهی خوانده برای دفاع از خود نیازی به طرح دعوای تقابل ندارد.
تفاوت دعوای تقابل با دفاع چیست؟
در دفاع، خوانده معمولاً به دنبال رد یا بیاثر کردن ادعای خواهان است.
اما در دعوای تقابل، خوانده یک خواسته مستقل علیه خواهان مطرح میکند و دادگاه باید درباره آن نیز تصمیم بگیرد.
برای مثال، استناد به تهاتر برای رد تمام یا بخشی از مطالبه خواهان ممکن است صرفاً دفاع باشد؛ اما اگر خوانده علاوه بر دفاع، مطالبه مستقلی داشته باشد، وضعیت میتواند متفاوت باشد و باید بررسی شود که آیا طرح دادخواست جداگانه لازم است یا خیر.
چند مثال از دعوای تقابل
برای درک بهتر موضوع، چند نمونه متداول را میتوان بررسی کرد:
مثال اول؛ اختلاف قراردادی:خواهان الزام خوانده به اجرای تعهد قراردادی را مطالبه میکند و خوانده دعوای تقابل مربوط به بطلان یا انحلال همان قرارداد را مطرح میکند.
مثال دوم؛ معامله ملک:خریدار دعوای الزام به تنظیم سند رسمی مطرح کرده و فروشنده، در صورت وجود شرایط قانونی، دعوای مرتبطی درباره همان قرارداد مطرح میکند که نتیجه آن بر الزام به تنظیم سند اثر مستقیم دارد.
مثال سوم؛ مطالبه وجه قرارداد:خواهان مطالبه وجه ناشی از قرارداد را درخواست کرده و خوانده خواسته مستقلی مرتبط با همان قرارداد دارد که میتواند در نتیجه دعوای اصلی مؤثر باشد.
مثال چهارم؛ اختلاف درباره مالکیت:دعوای اصلی درباره سند یا مالکیت ملکی مطرح شده و خوانده دعوایی مرتبط مطرح میکند که تعیین مالکیت یا اعتبار سند در هر دو دعوا به یکدیگر وابسته است.
تشخیص اینکه یک خواسته واقعاً «دعوای تقابل» است یا باید بهصورت دعوای مستقل مطرح شود، به جزئیات پرونده بستگی دارد.
-
اگر دعوای تقابل با دعوای اصلی ارتباط نداشته باشد چه میشود؟
یکی از اشتباهات متن قبلی این بود که عدم ارتباط را از موارد «رد دعوای تقابل» معرفی میکرد.
مطابق ماده ۱۴۱، اگر دعوای مطرحشده شرایط دعوای متقابل را نداشته باشد، اصل دعوا از بین نمیرود؛ بلکه در دادگاه صالح بهطور جداگانه رسیدگی خواهد شد.
بنابراین باید میان «متقابل محسوب نشدن دعوا» و «رد شدن اصل دعوا» تفاوت قائل شد.
-
اگر دادخواست تقابل ناقص باشد چه میشود؟
مطابق ماده ۱۴۳، شرایط و موارد رد یا ابطال دادخواست متقابل همانند مقررات دادخواست اصلی است.
بنابراین دادخواست باید از نظر مشخصات طرفین، خواسته، دلایل، پیوستها، هزینه دادرسی و سایر شرایط قانونی بهدرستی تنظیم شود.
در مواردی که نقص دادخواست قابل رفع باشد نیز باید مقررات مربوط به رفع نقص دادخواست رعایت شود؛ بنابراین نمیتوان گفت هر نقصی مستقیماً موجب رد دعوا خواهد شد.
-
هزینه دادرسی دعوای تقابل چقدر است؟
دعوای تقابل یک دعوای مستقل است و حسب مالی یا غیرمالی بودن خواسته، هزینه دادرسی مربوط به آن نیز باید پرداخت شود.
اگر خواسته مالی باشد، هزینه دادرسی براساس مقررات مربوط به دعاوی مالی و بهای خواسته محاسبه میشود.
بنابراین طرح دعوای تقابل لزوماً به معنای «کاهش هزینه دادرسی» نیست و عبارت متن قبلی در این خصوص دقیق نبود.
مرجع صالح رسیدگی به دعوای تقابل
در صورت وجود شرایط ماده ۱۴۱، دعوای اصلی و متقابل برای جلوگیری از تصمیمهای ناسازگار بهصورت توأمان رسیدگی میشوند؛ مشروط بر اینکه قواعد صلاحیت اجازه چنین رسیدگیای را بدهند.
دعوای تقابل در دادگاه صلح
در ساختار جدید، دعاویای که قانون در صلاحیت مقرر قرار داده است در دادگاه صلح رسیدگی میشوند و شورای حل اختلاف اساساً وظیفه صلح و سازش را بر عهده دارد.
ماده ۱۷ قانون شوراهای حل اختلاف نیز مقرر کرده است که در مواردی که این قانون حکمی ندارد، آیین دادرسی و ترتیبات رسیدگی دادگاه صلح حسب مورد تابع قوانین و مقررات حاکم بر دادگاههای حقوقی و کیفری است.
بنابراین درباره دعوای متقابل مرتبط با پرونده دادگاه صلح نیز باید علاوه بر مواد ۱۴۱ تا ۱۴۳، حدود صلاحیت دادگاه صلح بررسی شود.
-
آیا دعوای تقابل در تجدیدنظر امکانپذیر است؟
دعوای تقابل به مفهوم مواد ۱۴۱ تا ۱۴۳ مربوط به مرحلهای است که خوانده میتواند تا پایان اولین جلسه دادرسی دادخواست متقابل خود را مطرح کند.
بنابراین شخص نمیتواند برای نخستین بار در مرحله تجدیدنظر، یک دعوای متقابل جدید را به همان مفهوم مرحله بدوی مطرح کند.
البته این موضوع با مواردی که قانون در مرحله تجدیدنظر اجازه طرح یا بررسی آنها را داده است، نباید اشتباه شود.
-
آیا دعوای تقابل در پرونده کیفری وجود دارد؟
دعوای تقابل به معنای مقرر در مواد ۱۴۱ تا ۱۴۳ قانون آیین دادرسی مدنی، مربوط به دعاوی مدنی است.
در پرونده کیفری ممکن است متهم نیز علیه شاکی شکایتی داشته باشد، اما این اقدام صرفاً به دلیل متقابل بودن طرفین، «دعوای تقابل» به مفهوم آیین دادرسی مدنی محسوب نمیشود.
هر شکایت کیفری باید عنوان مجرمانه، دلایل و شرایط قانونی خود را داشته باشد.
-
دعوای تقابل علیه چه کسی مطرح میشود؟
دعوای متقابل اصولاً از سوی خوانده دعوای اصلی علیه خواهان دعوای اصلی مطرح میشود.
اما در پروندههای چندطرفه، تعیین تمام اشخاصی که باید طرف دعوای متقابل قرار گیرند اهمیت زیادی دارد.
برای مثال، اگر نتیجه خواسته متقابل بر حقوق اشخاص دیگری که در دعوای اصلی حضور دارند اثر مستقیم داشته باشد، باید بررسی شود که آیا حضور آنها برای استماع و رسیدگی صحیح به خواسته ضروری است یا خیر.
اشتباه در تعیین طرف دعوا میتواند آثار مهمی بر پرونده داشته باشد.
-
آیا با پس گرفتن دعوای اصلی، دعوای تقابل هم از بین میرود؟
لزوماً خیر.
دعوای تقابل با دادخواست مستقل مطرح شده و خواهان آن خواسته مستقلی را مطالبه کرده است. بنابراین صرف استرداد دعوای اصلی لزوماً موجب از بین رفتن دعوای متقابل نمیشود و وضعیت ادامه رسیدگی باید براساس شرایط پرونده بررسی شود.
مدارک لازم برای طرح دعوای تقابل چیست؟
مدارک موردنیاز به موضوع دعوا بستگی دارد، اما معمولاً موارد زیر اهمیت دارند:
-
دعوای تقابل را تا چه زمانی میتوان مطرح کرد؟
طبق ماده ۱۴۳ قانون آیین دادرسی مدنی، دادخواست دعوای متقابل باید تا پایان اولین جلسه دادرسی تقدیم شود.
-
آیا دعوای تقابل حتماً باید با دادخواست باشد؟
اصل بر این است که بله. اما تهاتر، صلح، فسخ، رد خواسته و موارد مشابه، اگر صرفاً برای دفاع در مقابل دعوای اصلی مطرح شوند، مطابق ماده ۱۴۲ دعوای متقابل محسوب نمیشوند و نیازمند دادخواست جداگانه نیستند.
-
اگر دادخواست تقابل بعد از جلسه اول داده شود چه میشود؟
در این صورت دیگر نمیتوان از امتیاز طرح آن بهعنوان دعوای متقابل در مهلت مقرر ماده ۱۴۳ استفاده کرد. بااینحال، بسته به ماهیت خواسته، امکان طرح آن بهصورت دعوای مستقل باید جداگانه بررسی شود.
-
آیا دعوای تقابل باید دقیقاً موضوع دعوای اصلی را داشته باشد؟
خیر. لازم نیست خواسته دو دعوا یکسان باشد؛ کافی است شرایط قانونی مانند وحدت منشأ یا ارتباط کامل وجود داشته باشد.
-
آیا خواهان میتواند در مقابل دعوای تقابل دوباره دعوای تقابل مطرح کند؟
این موضوع را نمیتوان صرفاً براساس نام طرفین پاسخ داد و باید ماهیت خواسته جدید و مقررات دعاوی طاری بررسی شود. هر ادعای جدیدی الزاماً «تقابل در تقابل» محسوب نمیشود.
-
آیا دعوای تقابل هزینه دادرسی دارد؟
بله. چون با دادخواست و خواسته مستقل مطرح میشود، هزینه دادرسی آن حسب مالی یا غیرمالی بودن دعوا و مقررات مربوط محاسبه خواهد شد.
-
آیا بدون وکیل میتوان دادخواست تقابل داد؟
بله، داشتن وکیل الزام عمومی برای طرح دعوای تقابل نیست. بااینحال، تشخیص اینکه بهتر است موضوع بهصورت دفاع مطرح شود، دعوای تقابل اقامه شود یا دعوای مستقلی تشکیل شود، میتواند در نتیجه پرونده بسیار مهم باشد.
وکیل دعوای تقابل در تهران.
یکی از مهمترین تصمیمها برای خوانده این است که مشخص کند صرف دفاع کافی است یا باید قبل از پایان اولین جلسه دادرسی، دادخواست متقابل نیز مطرح شود.
از دست رفتن این مهلت یا انتخاب خواسته نادرست ممکن است امکان رسیدگی توأمان به دو دعوا را از بین ببرد.
گروه حقوقی سلمان احدی در تهران، با بررسی دادخواست دعوای اصلی، قراردادها، اسناد و خواسته احتمالی خوانده، امکان طرح دعوای تقابل و نحوه دفاع در پرونده را بررسی میکند.
برای دریافت مشاوره و تعیین وقت با سلمان احدی، وکیل پایه یک دادگستری:
شماره تماس: 09120466204
آدرس دفتر: تهران، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳
