استرداد هدایای دوران نامزدی
استرداد هدایای دوران نامزدی؛ شرایط پس گرفتن طلا، سکه و حلقه نامزدی
بههمخوردن نامزدی همیشه فقط به معنای پایان یک رابطه عاطفی نیست. گاهی پس از منتفی شدن ازدواج، اختلافات مالی نیز میان دو خانواده شکل میگیرد. یکی از مهمترین این اختلافات، موضوع استرداد هدایای دوران نامزدی است.
ممکن است یکی از طرفین در دوران نامزدی طلا، سکه، حلقه، ساعت، وجه نقد یا هدایای ارزشمند دیگری به طرف مقابل داده باشد. پس از بههمخوردن نامزدی، این سؤال مطرح میشود که آیا میتوان تمام این هدایا را پس گرفت؟ اگر طلا فروخته شده باشد، آیا قیمت آن قابل مطالبه است؟ اگر نامزدی به ازدواج منتهی شده باشد، وضعیت هدایا چه تغییری میکند؟
قانون مدنی ایران در ماده ۱۰۳۷ بهطور مشخص درباره استرداد هدایای نامزدی مقرراتی پیشبینی کرده است. البته امکان پس گرفتن هدایا به نوع هدیه، زمان تحویل، هدف از بخشش، موجود بودن عین هدیه و شرایط برهم خوردن نامزدی بستگی دارد.
در این مقاله، شرایط قانونی استرداد هدایای دوران نامزدی، نحوه پس گرفتن طلا و سکه، وضعیت هدایای مصرفشده، مدارک لازم، مرجع صالح و نحوه طرح دعوا را بررسی میکنیم.
استرداد هدایای دوران نامزدی چیست؟
استرداد هدایای دوران نامزدی به معنای مطالبه هدایایی است که یکی از نامزدها با هدف ازدواج و انجام وصلت موردنظر به طرف دیگر یا والدین او داده است و پس از بههمخوردن نامزدی، قصد بازپسگیری آنها را دارد.
این حق در ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی پیشبینی شده است.
بر اساس این ماده، هر یک از نامزدها میتواند در صورت بههمخوردن وصلت موردنظر، هدایایی را که به طرف دیگر یا والدین او برای وصلت داده است مطالبه کند.
بنابراین، قانون فقط از هدایایی حمایت نمیکند که مستقیماً به نامزد دیگر داده شدهاند؛ بلکه هدایایی که برای انجام ازدواج به پدر و مادر او نیز داده شدهاند، میتوانند مشمول این مقرره باشند.
برای مثال، اگر مردی پیش از ازدواج به نامزد خود یک سرویس طلا و به مادر او یک قطعه طلا هدیه داده باشد، در صورت بههمخوردن نامزدی، امکان بررسی درخواست استرداد هر دو هدیه بر اساس ماده ۱۰۳۷ وجود دارد.
نکته مهم این است که صرف دریافت هدیه در دوران آشنایی کافی نیست. باید ارتباط هدیه با وصلت موردنظر نیز احراز شود.
قانون استرداد هدایای دوران نامزدی چیست؟
مهمترین مبنای قانونی استرداد هدایای دوران نامزدی، ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی است.
مطابق این ماده:
«هر یک از نامزدها میتواند در صورت بهم خوردن وصلت منظور هدایائی را که به طرف دیگر یا ابوین او برای وصلت منظور داده است مطالبه کند. اگر عین هدایا موجود نباشد مستحق قیمت هدایائی خواهد بود که عادتا نگاه داشته میشود مگر اینکه آن هدایا بدون تقصیر طرف دیگر تلف شده باشد.»
از این ماده چند قاعده مهم به دست میآید:
- نامزدی باید به هم خورده باشد و ازدواج موردنظر انجام نشده باشد.
- هدیه باید به مناسبت و با هدف انجام ازدواج داده شده باشد.
- شخص مطالبهکننده باید بتواند پرداخت یا تحویل هدیه را اثبات کند.
- اگر عین هدیه موجود باشد، اصل بر مطالبه همان مال است.
- اگر عین هدیه موجود نباشد، قیمت فقط درباره هدایایی قابل مطالبه است که عرفاً نگهداری میشوند.
- اگر هدیه از بین رفته باشد و تلف آن بدون تقصیر گیرنده اتفاق افتاده باشد، امکان مطالبه قیمت آن مطابق ماده ۱۰۳۷ وجود ندارد.
بنابراین، قانون میان هدایای ماندگار و هدایای مصرفشدنی تفاوت قائل شده است.
آیا بعد از بههمخوردن نامزدی میتوان طلا را پس گرفت؟
بله. طلا یکی از مهمترین مصادیق هدایای قابل مطالبه در صورت وجود شرایط ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی است.
طلا معمولاً از جمله اموالی است که عرفاً نگهداری میشود. به همین دلیل، اگر در دوران نامزدی و با هدف ازدواج به طرف مقابل هدیه داده شده باشد، پس از منتفی شدن ازدواج میتوان استرداد آن را درخواست کرد.
برای مثال، اگر مردی پیش از ازدواج یک سرویس طلا به نامزد خود هدیه داده باشد و نامزدی به هم بخورد، میتواند با اثبات شرایط قانونی، تحویل همان سرویس را مطالبه کند.
در این وضعیت، چند موضوع اهمیت دارد:
- طلا واقعاً به طرف مقابل تحویل داده شده باشد.
- هدیه با هدف ازدواج داده شده باشد.
- عقد نکاح میان طرفین واقع نشده باشد.
- رابطه هدیه با وصلت موردنظر قابل اثبات باشد.
البته اگر طلا در اختیار نامزد نباشد یا فروخته شده باشد، موضوع از نظر مطالبه قیمت و شرایط ماده ۱۰۳۷ متفاوت خواهد بود.
آیا حلقه نامزدی بعد از بههمخوردن نامزدی قابل استرداد است؟
حلقه نامزدی نیز در صورت احراز شرایط ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی میتواند قابل استرداد باشد.
اگر حلقه با هدف انجام ازدواج و به مناسبت نامزدی به طرف مقابل داده شده باشد، در صورت بههمخوردن وصلت، شخص هدیهدهنده میتواند استرداد آن را مطالبه کند.
اما باید به یک نکته توجه داشت: صرف اینکه یک انگشتر در دوران آشنایی به شخصی داده شده، به معنای آن نیست که حتماً مشمول ماده ۱۰۳۷ است.
دادگاه باید بررسی کند که آیا انگشتر با هدف ازدواج و به مناسبت وصلت موردنظر داده شده یا اینکه هدیهای مستقل و مربوط به مناسبت دیگری بوده است.
همچنین اگر حلقه بهعنوان بخشی از یک توافق مالی خاص یا در قالب رابطه حقوقی دیگری منتقل شده باشد، ماهیت آن باید جداگانه بررسی شود.
آیا سکههای دوران نامزدی قابل پس گرفتن هستند؟
بله. سکه نیز در صورتی که با هدف ازدواج و بهعنوان هدیه دوران نامزدی به طرف مقابل داده شده باشد، میتواند مشمول ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی قرار گیرد.
سکه از جمله اموالی است که عرفاً نگهداری میشود. بنابراین، اگر عین سکهها موجود باشد، امکان مطالبه همان سکهها وجود دارد.
برای مثال، اگر مردی پنج عدد سکه به نامزد خود هدیه داده باشد و پس از بههمخوردن نامزدی بخواهد آنها را پس بگیرد، میتواند با ارائه مدارک مربوط به خرید و تحویل سکهها، درخواست خود را مطرح کند.
اگر سکهها فروخته شده باشند، باید شرایط قانونی مطالبه قیمت بررسی شود.
اگر هدیه فروخته شده باشد، آیا قیمت آن قابل مطالبه است؟
یکی از پرسشهای مهم در دعاوی استرداد هدایای نامزدی، وضعیت هدایایی است که دیگر در اختیار دریافتکننده نیستند.
ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی در این زمینه میان انواع هدایا تفاوت قائل شده است.
اگر عین هدیه موجود نباشد، قیمت هدایایی قابل مطالبه است که عرفاً نگهداری میشوند؛ مگر اینکه هدیه بدون تقصیر دریافتکننده تلف شده باشد.
برای مثال، اگر سرویس طلا یا سکهای که در دوران نامزدی هدیه داده شده، فروخته شده باشد، اصل موضوع قابل بررسی از جهت مطالبه قیمت آن است.
اما اگر دستهگل یا شیرینی مصرف شده باشد، نمیتوان به استناد ماده ۱۰۳۷ قیمت آن را مطالبه کرد؛ زیرا این موارد عرفاً برای مصرف و استفاده فوری تهیه میشوند.
نکته مهم این است که فروش هدیه با تلف بدون تقصیر یکسان نیست. اگر مال فروخته شده باشد، باید شرایط قانونی مطالبه قیمت بررسی شود و نمیتوان صرف فروش آن را موجب سقوط حق دانست.
کدام هدایا بعد از بههمخوردن نامزدی قابل استرداد نیستند؟
همه هدایای دوران نامزدی قابل مطالبه نیستند.
ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی فقط در خصوص عین هدایا و قیمت هدایایی که عرفاً نگهداری میشوند، مقررات مشخصی دارد.
به همین دلیل، هدایای مصرفشدنی که در جریان استفاده عادی از بین رفتهاند، اصولاً مشمول مطالبه قیمت موضوع ماده ۱۰۳۷ نیستند.
برای روشن شدن موضوع، میتوان هدایا را به دو گروه تقسیم کرد:
۱. هدایای ماندگار
این هدایا معمولاً قابلیت نگهداری دارند و در صورت وجود سایر شرایط قانونی، قابل مطالبه هستند.
مانند:
- طلا و جواهرات
- سکه
- ساعت
- انگشتر و حلقه
- وسایل ارزشمند و بادوام
- برخی لوازم خانگی
۲. هدایای مصرفشدنی
این هدایا معمولاً با استفاده یا گذشت زمان از بین میروند و عرفاً نگهداری نمیشوند.
مانند:
- گل و دستهگل
- شیرینی و شکلات
- مواد غذایی
- برخی اقلام مصرفی و روزمره
بنابراین، برای تشخیص امکان استرداد باید نوع هدیه و عرف مربوط به نگهداری آن بررسی شود.
اگر نامزدی به ازدواج منتهی شود، آیا هدایای دوران نامزدی قابل استرداد است؟
این موضوع یکی از مهمترین تفاوتهای حقوقی در بحث استرداد هدایا است.
ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی ناظر بر وضعیتی است که وصلت موردنظر به هم خورده و ازدواج انجام نشده باشد.
بنابراین، اگر نامزدی به عقد نکاح منتهی شود، دیگر نمیتوان صرفاً به ماده ۱۰۳۷ برای پس گرفتن هدایای دوران نامزدی استناد کرد.
در این شرایط، ماهیت حقوقی هدایا اهمیت پیدا میکند و باید مقررات مربوط به هبه و سایر روابط قراردادی بررسی شود.
بر اساس ماده ۸۰۳ قانون مدنی، در عقد هبه، امکان رجوع از هبه با محدودیتها و استثناهای قانونی روبهرو است.
برای نمونه، اگر هدیه در قالب هبه منتقل شده باشد، امکان رجوع به بقای عین موهوبه و وجود یا نبود موانع قانونی وابسته است.
در این زمینه، نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۱۳۲۴ مورخ ۱۴۰۰/۱۱/۲۰ اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز بیان میکند که هدایای خریداریشده در دوران نامزدی، در صورت تحقق رابطه زوجیت، از شمول ماده ۱۰۳۷ خارج هستند و استرداد آنها تابع مقررات ماده ۸۰۳ قانون مدنی و ماهیت حقوقی رابطه طرفین است.
بنابراین، ازدواج کردن به معنای آن نیست که هیچ هدیهای تحت هیچ شرایطی قابل استرداد نیست؛ بلکه مبنای حقوقی مطالبه تغییر میکند و باید شرایط هبه بررسی شود.
این مطلب را هم بخوانید:
آیا مرد میتواند بعد از عقد یا طلاق طلاهای هدیهدادهشده را پس بگیرد؟
این سؤال با موضوع استرداد هدایای دوران نامزدی تفاوت دارد.
اگر مرد پیش از ازدواج یا پس از عقد، طلا و جواهراتی را به همسر خود هدیه داده باشد، صرف بروز اختلاف، جدایی یا درخواست طلاق، بهتنهایی حق استرداد ایجاد نمیکند.
در این وضعیت باید مشخص شود:
- طلا بهصورت هبه به همسر داده شده است یا خیر؟
- آیا مال همچنان موجود است؟
- آیا شرایط قانونی رجوع از هبه وجود دارد؟
- آیا هدیه در قالب قرارداد یا توافق دیگری منتقل شده است؟
- آیا موانع قانونی رجوع از هبه وجود دارد؟
مطابق ماده ۸۰۳ قانون مدنی، در صورت تحقق شرایط قانونی، واهب میتواند از هبه رجوع کند؛ مگر در مواردی که قانون استثنا کرده است.
بنابراین، نباید مقررات استرداد هدایای نامزدی را با مقررات رجوع از هبه یکسان دانست.
اگر یکی از نامزدها فوت کند، تکلیف هدایای نامزدی چیست؟
قانون مدنی در ماده ۱۰۳۸ وضعیت خاصی را برای فوت یکی از نامزدها پیشبینی کرده است.
بر اساس این ماده، مقررات ماده ۱۰۳۷ از حیث رجوع به قیمت، در صورتی که وصلت موردنظر به علت فوت یکی از نامزدها به هم بخورد، اجرا نمیشود.
بنابراین، در این وضعیت باید میان مطالبه عین هدیه و مطالبه قیمت آن تفاوت قائل شد.
ماده ۱۰۳۸ بهطور مشخص، امکان مطالبه قیمت را در این فرض منتفی میکند؛ اما نباید آن را به معنای از بین رفتن خودکار تمام حقوق مربوط به عین هدیه دانست.
در نتیجه، اگر یکی از نامزدها فوت کند، برای تعیین تکلیف هدایا باید نوع مال، موجود بودن آن و شرایط انتقال بررسی شود.
آیا خانوادهها هم میتوانند هدایای دوران نامزدی را پس بگیرند؟
بله. ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی علاوه بر هدایایی که به طرف دیگر داده شده، هدایایی را نیز در بر میگیرد که به والدین او برای وصلت موردنظر داده شده است.
برای مثال، اگر خانواده مرد در دوران نامزدی یک قطعه طلا یا مال ارزشمند را به مادر نامزد خود هدیه داده باشند، در صورت بههمخوردن نامزدی، امکان مطالبه آن با احراز شرایط قانونی وجود دارد.
البته در این موارد باید مشخص شود:
- هدیه از طرف چه شخصی داده شده است؟
- مال متعلق به چه کسی بوده است؟
- گیرنده واقعی هدیه چه کسی است؟
- آیا هدیه با هدف انجام وصلت داده شده است؟
- چه کسی حق قانونی مطالبه آن را دارد؟
صرف اینکه یکی از اعضای خانواده هزینه خرید هدیه را پرداخت کرده باشد، بدون بررسی مالکیت و نحوه انتقال، همیشه برای اثبات حق مطالبه کافی نیست.
چه کسی حق طرح دعوای استرداد هدایای نامزدی را دارد؟
مطابق ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی، هر یک از نامزدها میتواند هدایایی را که به طرف دیگر یا والدین او برای وصلت موردنظر داده است مطالبه کند.
بنابراین، شخصی که هدیه را از مال خود و با هدف ازدواج به طرف مقابل داده، اصولاً میتواند با اثبات شرایط قانونی، درخواست استرداد آن را مطرح کند.
برای مثال، اگر پدر یک نامزد از طرف خود یک قطعه طلا به نامزد فرزندش هدیه داده باشد، باید مشخص شود که هدیه از طرف پدر بوده یا فرزند و مالک واقعی مال چه کسی بوده است.
این موضوع در تعیین شخص دارای حق طرح دعوا اهمیت دارد.
مدارک لازم برای استرداد هدایای دوران نامزدی
برای طرح دعوای استرداد هدایای دوران نامزدی، خواهان باید بتواند هم تحویل هدیه و هم ارتباط آن با وصلت موردنظر را اثبات کند.
مهمترین مدارک و مستندات عبارتاند از:
- فاکتور خرید طلا، جواهرات، سکه یا سایر هدایای ارزشمند.
- رسید پرداخت وجه و مدارک بانکی مربوط به خرید هدایا.
- تصاویر و فیلمهای مربوط به مراسم نامزدی و تحویل هدایا.
- پیامکها و مکاتباتی که نشاندهنده تحویل هدیه و ارتباط آن با ازدواج باشد.
- شهادت شهود و افرادی که هنگام تحویل هدایا حضور داشتهاند.
- مدارک مربوط به موجود بودن هدایا یا اطلاعات مربوط به فروش و انتقال آنها.
- مدارک هویتی طرفین.
- سایر اسناد و قرائنی که در اثبات ادعا مؤثر باشند.
نکته مهم این است که نداشتن فاکتور خرید به معنای غیرممکن بودن طرح دعوا نیست. ممکن است شخص بتواند با استفاده از سایر دلایل قانونی، تحویل هدیه و شرایط مربوط به آن را اثبات کند.

نحوه طرح دعوای استرداد هدایای دوران نامزدی
اگر نامزدی به هم خورده و طرف مقابل از بازگرداندن هدایا خودداری میکند، شخص ذینفع میتواند از طریق مراجع قضایی برای مطالبه حقوق خود اقدام کند.
مراحل کلی پیگیری این موضوع عبارتاند از:
مرحله اول: تهیه فهرست هدایا
ابتدا باید تمام هدایای دادهشده مشخص شوند. بهتر است نوع هدیه، تاریخ تقریبی تحویل، ارزش و وضعیت فعلی آن ثبت شود.
مرحله دوم: جمعآوری مدارک
فاکتورها، رسیدهای بانکی، تصاویر، پیامها و سایر مدارک مربوط به تحویل هدایا باید جمعآوری شوند.
مرحله سوم: بررسی شرایط قانونی
باید مشخص شود که هدیه با هدف ازدواج داده شده است یا خیر، عقد نکاح واقع شده است یا نه و آیا هدیه همچنان موجود است.
مرحله چهارم: ارسال اظهارنامه در صورت لزوم
ارسال اظهارنامه میتواند راهی برای اعلام رسمی مطالبه و درخواست بازگرداندن هدایا باشد. البته ارسال اظهارنامه در همه پروندهها شرط قانونی طرح دعوا نیست.
این مطلب را هم بخوانید:
مرحله پنجم: ثبت دادخواست
در صورت عدم توافق، شخص میتواند با تنظیم دادخواست و ارائه مدارک لازم، استرداد هدایا یا مطالبه قیمت آنها را در مواردی که قانون اجازه داده است درخواست کند.
مرحله ششم: رسیدگی دادگاه
دادگاه با بررسی اسناد، اظهارات طرفین و سایر دلایل، درباره وجود شرایط قانونی استرداد تصمیمگیری میکند.
مرجع صالح برای رسیدگی به دعوای استرداد هدایای دوران نامزدی کجاست؟
مطابق بند ۱ ماده ۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، رسیدگی به دعاوی مربوط به نامزدی و خسارات ناشی از برهمزدن آن در صلاحیت دادگاه خانواده قرار دارد.
بنابراین، دعوای استرداد هدایای دوران نامزدی که بر مبنای ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی مطرح میشود، با توجه به ارتباط مستقیم آن با موضوع نامزدی، در صلاحیت دادگاه خانواده است.
البته در مواردی که نامزدی به عقد نکاح منتهی شده و اختلاف درباره رجوع از هبه یا استرداد هدایا مطرح باشد، باید ماهیت دقیق خواسته و مبنای حقوقی دعوا بررسی شود.
این مطلب را هم بخوانید:
آیا برای پس گرفتن هدایای نامزدی باید دادخواست داد؟
بله. اگر طرف مقابل از بازگرداندن هدایا خودداری کند، شخص ذینفع میتواند با تنظیم و ثبت دادخواست، استرداد هدایا را از دادگاه درخواست کند.
در تنظیم دادخواست باید مشخصات دقیق هدایا، تاریخ تقریبی تحویل، شخص دریافتکننده و دلایل اثبات ادعا ذکر شود.
همچنین باید مشخص شود که خواسته مربوط به تحویل عین هدیه است یا مطالبه قیمت آن؛ زیرا شرایط قانونی این دو درخواست یکسان نیست.
نمونه خواسته در دادخواست استرداد هدایای دوران نامزدی
با توجه به شرایط پرونده، خواسته میتواند به شکل زیر تنظیم شود:
«صدور حکم بر محکومیت خوانده به استرداد عین هدایای دوران نامزدی شامل [شرح دقیق هدایا] و در صورت موجود نبودن عین هدایا، مطالبه قیمت هدایایی که عرفاً نگهداری میشوند، با رعایت شرایط مقرر در ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی، به انضمام خسارات دادرسی در صورت احراز شرایط قانونی.»
توجه داشته باشید که این عبارت صرفاً نمونهای از نحوه بیان خواسته است و باید با توجه به وضعیت واقعی هدایا، دلیل مالکیت و شرایط پرونده تنظیم شود.
آیا میتوان بابت بههمخوردن نامزدی خسارت مطالبه کرد؟
این موضوع با استرداد هدایا تفاوت دارد.
ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی مقرر میکند که وعده ازدواج ایجاد علقه زوجیت نمیکند و هر یک از زن و مرد تا پیش از جاری شدن عقد نکاح میتوانند از ازدواج منصرف شوند.
همچنین صرف امتناع از ازدواج، اصولاً مبنای مطالبه خسارت نیست.
بنابراین، نمیتوان صرفاً به دلیل اینکه یکی از طرفین از ازدواج منصرف شده است، او را به پرداخت خسارت ناشی از عدم ازدواج محکوم کرد.
البته این موضوع مانع از مطالبه هدایای قابل استرداد بر اساس ماده ۱۰۳۷ نیست. همچنین اگر رفتار مستقلی خارج از صرف انصراف از ازدواج موجب ورود زیان شده باشد، مسئولیت احتمالی آن باید با توجه به مبنای قانونی و دلایل پرونده جداگانه بررسی شود.
نظریه مشورتی شماره 7/98/1419 مورخ 1398/10/03 درباره استرداد هدایای دوران عقد و شیربها
استعلام:
مستدعی است سوال ذیل را جهت بهره برداری در پروندههای قضایی و ارتقا کیفیت رسیدگی به این مرجع ارایه دهید.
سوال: زوج دادخواستی مبنی بر استرداد هدایای دوران عقد و شیربها میدهد و زوجه مدعی میشود برخی از هدایا تلف شده و برخی از هدایا نیز فروخته شده است.
الف) آیا به صرف ادعای زوجه مبنی بر تلف شدن هدایا و فروخته شدن هدایا دادخواست زوج رد میشود و زوجه مکلف به ارایه دلیل نیست؟ و زوج مکلف به ارایه دلیل بر موجود بودن طلاها است.
ب) ماهیت شیربها چیست و آیا قابل استرداد است.
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:
الف- اولا، در فرض سوال که نامزدی به عقد نکاح منجر شده و زوج استرداد هدایا را خواستار شده است، موضوع از شمول حکم مقرر در ماده 1037 قانون مدنی خارج است. ثانیا، در این فرض، قاضی رسیدگیکننده باید حسب مورد و بر اساس اراده طرفین و با تعیین ماهیت حقوقی موضوع حسب مورد بر اساس احکام حاکم بر آن اتخاذ تصمیم نماید و چنانچه موضوع را مشمول عنوان عقد هبه تشخیص دهد، در صورت بقای عین موهوبه با رعایت ماده 803 قانون مدنی رفتار نماید. ثالثا، در فرض سوال که زوجه مدعی تلف هدایا (طلاجات) است، با توجه به اینکه در تحویل هدایا به زوجه تردید نیست و اصل بر بقا و عدم تلف این قسم هدایا است، زوجه که مدعی تلف است باید این امر را به اثبات برساند.
ب- در خصوص ماهیت حقوقی شیربها باید گفت شیربها امری عرفی است و در قانون حکم خاصی در خصوص آن بیان نشده است. با عنایت به مسأله 9 جلد سوم تحریرالوسیله امام خمینی (ره) در فصل مربوط به مهر که در خصوص شیربها چنین بیان شده است: «اگر دادن و گرفتن شیربها به عنوان جعاله برای عمل مباحی است در جواز و حلال بودن آن اشکالی نیست… و اگر به عنوان جعاله نباشد پس اگر شوهر به طیب نفس به نزدیکان دختر می دهد اگر چه به خاطر جلب نظر او و جلب محبت او و راضی نمودن او باشد، چون که رضایت او ذاتاً مقصود است با آن که رضایت دختر بستگی به رضایت او دارد پس به ملاحظه این جهات، شوهر به طیب خاطر آن مال را بذل مینماید…»؛ بنابراین قاضی رسیدگی کننده باید با بررسی اوضاع و احوال پرونده به تحلیل اراده طرفین برای کشف قصد واقعی آن ها اقدام و حسب مورد راجع به استرداد یا عدم استرداد آن اتخاذ تصمیم کند.
این نظریه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد که صرف اینکه هدیه در دوران نامزدی داده شده باشد، برای اعمال ماده ۱۰۳۷ کافی نیست و باید مشخص شود آیا ازدواج واقع شده است یا خیر.
نظریه شماره ۷/۱۴۰۰/۱۳۲۴ مورخ ۱۴۰۰/۱۱/۲۰ اداره کل حقوقی قوه قضاییه درباره قابلیت استرداد هدایای دوران نامزدی و پس از ازدواج
استعلام
چنانچه مرد پیشاز ازدواج و یا بعد از آن، هدایایی برای همسرش خریداری کند، آیا هدایای مذکور ، قابل استرداد است؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه
در فرض سؤال با عنایت به این که بین طرفین رابطه زوجیت ایجاد شده است؛ هدایای خریداری شده در دوران نامزدی از شمول حکم مقرر در ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی خارج است و استرداد این هدایا؛ و نیز هدایایی که پس از عقد ازدواج خریداری شده است، تابع عمومات مقرر در ماده ۸۰۳ قانون یادشده است. بدیهی است در فرضی که دادگاه احراز کند رابطه فیمابین طرفین، قراردادی غیر از هبه بوده است با تعیین ماهیت حقوقی موضوع و احکام مترتب بر آن تصمیم مقتضی را ایجاد می کند.
نمونه رای قضایی درباره استرداد هدایای دوران نامزدی
1) عنوان: استرداد هدایای اعطا شده در دوران نامزدی
پیام: دادن حلقه ازدواج از سوی زوجه به زوج عوض هبه هدایا و طلاجاتی که از سوی زوج به زوجه اعطا می شود، نیست؛ بنابراین به این جهت نمی توان حق زوج در استرداد هدایای مزبور را منتفی دانست. چرا که مطابق عرف و رسومات مربوط به ازدواج، حلقه انگشتری نشان مالی است که تقریبا در سراسر نقاط کشور قبل از ازدواج بعنوان نماد زندگی مشترک بین زوجین رد و بدل می شود.متن کامل رای…
2) عنوان: استرداد هدایای دوران زندگی مشترک
پیام: تنها در دوران نامزدی و پیش از عقد نکاح هدایا قابل استردادند و هدایای اهدایی در دوران زندگی مشترک معوض تلقی می شود و لذا توجهاً به غیر قابل رجوع بودن هبه معوض، دعوی رجوع محکوم به بطلان است.متن کامل رای…
3) دعوی استرداد طلاجات توسط زوج – مطالبه هدایای دوران نامزدی بعد از عقد نکاح
رأی دادگاه بدوی
در خصوص دادخواست تقدیمی م. م. به طرفیت ل. س. به خواسته الزام به استرداد طلاجات به استناد فاکتورهای پیوست پرونده با این توضیح که خواهان اعلام نموده خوانده همسر بنده است و طلاجاتی که به ایشان داده ام امانتی تحویل داده ام هم اکنون تقاضای استرداد آن را مینمایم دادگاه صرف نظر از این که خواهان هیچگونه دلیل امانی بر امر مورد ادعا ارائه ننموده است به لحاظ این که اساسا ً طلاجاتی که در امر ازدواج به زوجه تحویل میشود هدیه و هبه است و فاقد وصف امانی است و تازمانی که از ملکیت متهب خارج نگردیده قابل استرداد است و در ما نحن فیه عین موهوبه فروخته شده است و قابل استرداد نیست و از طرفی تنها تصریح قانون مدنی در خصوص استرداد هدایای نامزدی است و در پرونده مزبور علقه زوجیت حادث شده فلذا ادعای خواهان را وارد ندانسته مستندا ً به ماده 197 قانون آئین دادرسی مدنی حکم به بی حقی خواهان صادر مینماید . رای صادره حضوری ظرف 20 روز از تاریخ ابلاغ قابل تجدید نظر خواهی در دادگاه تجدید نظر استان تهران میباشد.
دادرس شعبه سوم حقوقی دادگستری شهرستان -سیدمحمدرضا ولیعهدی
رأی دادگاه تجدیدنظر استان
در خصوص تجدید نظرخواهی آقای م. م. بطرفیت خانم ل. س. نسبت به دادنامه شماره1150-94/8/04 صادره از شعبه سوم دادگاه حقوقی شهرقدس که به موجب آن در مورد دعوی تجدید نظرخواه به خواسته استرداد طلاجات بشرح فاکتور های پیوست حکم به بی حقی تجدیدنظرخواه صادر گردیده است با توجه به مندرجات پرونده و مستندات رای و استدلال دادگاه و لوایح اعتراضی و دفاعی تجدیدنظر خواهی با هیچ یک از جهات مندرج درماده 348 قانون آئین دادرسی انطباق ندارد و دادنامه تجدید نظر خواسته مطابق قانون و دلائل موجود در پرونده صادر شده و مخالفت آن با موازین شرعی محرز نیست لذا با استناد به ماده 358 قانون آئین دادرسی مدنی ضمن رد تجدید نظر خواهی دادنامه مذکور تائید می شود این رای قطعی است.
شعبه 30 دادگاه تجدیدنظر استان تهران – مستشار و مستشار
علیرضا زاهدیان – حسین واعظی
4) عنوان: استرداد طلاجات دوران نامزدی منتهی به ازدواج
پیام: در دعوی استرداد طلاجات دوران نامزدی، دادگاه نمی تواند صرفا به این دلیل که نامزدی به ازدواج منتج شده است، از رسیدگی به دعوی خودداری کند؛ بلکه می بایست با ورود به دلایل و مستندات ابرازی، احراز کند که آیا قصد زوج از این اعطاء، هبه بوده یا عاریه یا امانت غیر هبه و بر این اساس حکم صادر کند.متن کامل رای…
5) عنوان: استرداد طلاجات اعطا شده به زوجه
پیام: اهداء طلا و سکه به عروس در هنگام ازدواج عرفاً به عنوان هدیه و هبه است و از آنجایی که عاریه بودن آن امری غیرمتعارف است، اگر زوج مدعی عاریه دادن آنها به زوجه باشد، باید دلیل معتبری بر این امر اقامه کند.متن کامل رای…
6) عنوان: استرداد طلای هدیه شده به زوجه
پیام: در صورتی که زوجه اقرار کند طلاجات در ضمن عقد نکاح به صورت کادو به وی داده شده است، امکان استرداد آن وجود دارد.متن کامل رای…
پرسشهای متداول درباره استرداد هدایای دوران نامزدی
-
آیا بعد از بههمخوردن نامزدی میتوان تمام هدایا را پس گرفت؟
خیر. مطابق ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی، عین هدایای موجود و در صورت نبودن عین، قیمت هدایایی قابل مطالبه است که عرفاً نگهداری میشوند. هدایای مصرفشدنی اصولاً قابل مطالبه نیستند.
-
آیا مرد میتواند طلاهایی را که در دوران نامزدی خریده پس بگیرد؟
بله. اگر طلا با هدف ازدواج و در دوران نامزدی هدیه داده شده باشد و ازدواج انجام نشده باشد، در صورت احراز شرایط ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی، امکان مطالبه آن وجود دارد.
-
اگر طلاهای هدیه فروخته شده باشد، باید قیمت آن پرداخت شود؟
اگر طلا از هدایایی باشد که عرفاً نگهداری میشوند، اصل بر امکان مطالبه قیمت آن است؛ مگر اینکه تلف بدون تقصیر دریافتکننده اتفاق افتاده باشد. فروش مال باید با توجه به شرایط پرونده بررسی شود.
-
اگر نامزدی به عقد ازدواج منتهی شود، آیا هدایا قابل استرداد هستند؟
در این وضعیت ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی اعمال نمیشود و باید ماهیت حقوقی انتقال هدیه و شرایط رجوع از هبه بر اساس ماده ۸۰۳ بررسی شود.
-
آیا خانوادهها میتوانند هدایایی را که به آنها داده شده پس بگیرند؟
بله. ماده ۱۰۳۷ صراحتاً هدایایی را که برای وصلت به والدین طرف مقابل داده شده نیز در بر میگیرد؛ البته باید شرایط قانونی و شخص دارای حق مطالبه احراز شود.
-
اگر یکی از نامزدها فوت کند، آیا میتوان هدایا را پس گرفت؟
ماده ۱۰۳۸ قانون مدنی، مطالبه قیمت هدایا را در صورت بههمخوردن وصلت بر اثر فوت یکی از نامزدها منتفی کرده است. وضعیت مطالبه عین هدیه باید جداگانه بررسی شود.
-
دادخواست استرداد هدایای نامزدی در کدام دادگاه مطرح میشود؟
با توجه به بند ۱ ماده ۴ قانون حمایت خانواده، دعاوی مربوط به نامزدی و خسارات ناشی از برهمزدن آن در صلاحیت دادگاه خانواده است.
-
آیا برای پس گرفتن حلقه نامزدی فاکتور خرید لازم است؟
فاکتور میتواند دلیل مهمی باشد، اما تنها راه اثبات نیست. تصاویر، پیامها، شهادت شهود و سایر مدارک قانونی نیز ممکن است در اثبات تحویل هدیه مؤثر باشند.
-
آیا میتوان هدیهای را که برای تولد یا مناسبت شخصی داده شده پس گرفت؟
صرف اینکه هدیه در دوران نامزدی داده شده باشد، کافی نیست. باید ارتباط آن با وصلت موردنظر اثبات شود. هدایای مستقل و شخصی لزوماً مشمول ماده ۱۰۳۷ نیستند.
جمعبندی
آیا هدایای دوران نامزدی قابل پس گرفتن هستند؟
بله، اما استرداد تمام هدایای دوران نامزدی بدون محدودیت امکانپذیر نیست.
مطابق ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی، در صورت بههمخوردن وصلت، هر یک از نامزدها میتواند هدایایی را که برای ازدواج به طرف مقابل یا والدین او داده است مطالبه کند.
اگر عین هدیه موجود باشد، اصل بر مطالبه همان مال است. اگر عین آن موجود نباشد، قیمت هدایایی قابل مطالبه است که عرفاً نگهداری میشوند؛ مگر اینکه بدون تقصیر دریافتکننده تلف شده باشند.
در مقابل، اگر نامزدی به ازدواج منتهی شده باشد، موضوع از شمول ماده ۱۰۳۷ خارج میشود و باید مقررات مربوط به هبه و سایر روابط حقوقی بررسی شود.
بنابراین، پیش از طرح دعوا باید نوع هدیه، زمان تحویل، هدف از بخشش، وضعیت موجود بودن مال و مدارک اثباتکننده بررسی شود.
مشاوره حقوقی در زمینه استرداد هدایای دوران نامزدی
اگر پس از بههمخوردن نامزدی درباره بازگرداندن طلا، سکه، حلقه یا سایر هدایای ارزشمند اختلافی ایجاد شده است، بررسی دقیق شرایط انتقال هدایا و مدارک موجود اهمیت زیادی دارد.
گروه حقوقی وکیل سلمان احدی با ارائه خدمات مشاوره و وکالت در دعاوی حقوقی و خانوادگی، امکان بررسی موضوع و انتخاب مسیر قانونی مناسب را فراهم میکند.
در این پروندهها، تشخیص اینکه هدیه مشمول ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی است یا باید بر اساس مقررات هبه بررسی شود، میتواند در نتیجه رسیدگی تأثیرگذار باشد.
برای بررسی پرونده و دریافت مشاوره حقوقی میتوانید با گروه حقوقی وکیل سلمان احدی تماس بگیرید.
گروه حقوقی وکیل سلمان احدی
تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳
شماره تماس: ۰۹۱۲۰۴۶۶۲۰۴
منابع حقوقی و مستندات مقاله
ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی.
ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی.
ماده ۱۰۳۸ قانون مدنی.
ماده ۸۰۳ قانون مدنی.
بند ۱ ماده ۴ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱.
نظریه مشورتی شماره ۷/۹۸/۱۴۱۹ مورخ ۱۳۹۸/۰۹/۳۰.
نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۱۳۲۴ مورخ ۱۴۰۰/۱۱/۲۰

