مسئولیت ضامن در اسناد تجاری؛ شرایط، حدود مسئولیت و نحوه مطالبه وجه

مسئولیت ضامن در چک، سفته و برات یکی از مهم‌ترین موضوعات دعاوی اسناد تجاری است. شخصی که سند تجاری را به عنوان ضامن امضا می‌کند، ممکن است در صورت عدم پرداخت وجه سند، در حدود مقررات قانونی ملزم به پرداخت اصل مبلغ و حسب مورد خسارات و هزینه‌های قانونی شود.

با این حال، صرف وجود امضا در پشت چک یا سفته همیشه به این معنا نیست که شخص «ضامن» است. تشخیص اینکه امضا بابت ضمانت، انتقال یا ظهرنویسی انجام شده، می‌تواند آثار حقوقی متفاوتی داشته باشد.

در این مطلب، مسئولیت ضامن در اسناد تجاری، به‌ویژه چک و سفته، شرایط مطالبه وجه از ضامن، تفاوت ضامن و ظهرنویس و مهم‌ترین دفاعیات ضامن را بررسی می‌کنیم.

ضمانت در اسناد تجاری چیست؟

ضمانت در سند تجاری زمانی مطرح می‌شود که شخصی پرداخت وجه سند توسط یکی از متعهدان آن را تضمین کند.

برای مثال، شخص «الف» سفته‌ای صادر می‌کند و شخص «ب» پشت سفته را با تصریح به اینکه «ضامن صادرکننده» است امضا می‌کند. در چنین حالتی، در صورت تحقق شرایط قانونی، دارنده می‌تواند برای مطالبه وجه به ضامن نیز مراجعه کند.

نکته مهم این است که مسئولیت ضامن تابع شخصی است که از او ضمانت کرده است. بنابراین بهتر است هنگام ضمانت به‌صراحت مشخص شود که ضمانت از صادرکننده، قبول‌کننده یا ظهرنویس صورت گرفته است.

مسئولیت تضامنی ضامن طبق ماده ۲۴۹ قانون تجارت

یکی از مهم‌ترین مواد قانونی درباره مسئولیت اشخاص در اسناد تجاری، ماده ۲۴۹ قانون تجارت است.

بر اساس این ماده، برات‌دهنده، قبول‌کننده برات و ظهرنویسان در برابر دارنده دارای مسئولیت تضامنی هستند و دارنده، در صورت وجود شرایط قانونی، می‌تواند برای وصول طلب خود به هر یک از مسئولان مربوط مراجعه کند.

در قسمت پایانی ماده ۲۴۹ نیز وضعیت ضامن مشخص شده است. بر این اساس، ضامنی که از برات‌دهنده، محال‌علیه یا ظهرنویس ضمانت کرده است، با همان شخصی که از او ضمانت کرده مسئولیت تضامنی دارد.

بنابراین این تصور که ضامن در هر شرایطی با تمام امضاکنندگان سند مسئولیت تضامنی دارد، دقیق نیست.

مسئولیت ضامن سفته

مطابق ماده ۳۰۹ قانون تجارت، مقررات مربوط به بروات تجاری، از محدوده‌ای که قانون مشخص کرده است، درباره سفته نیز لازم‌الرعایه است.

به همین دلیل، مقررات مسئولیت تضامنی ماده ۲۴۹ می‌تواند در مورد سفته نیز اعمال شود.

در نتیجه، اگر شخصی سفته را به عنوان ضامن امضا کرده باشد، دارنده می‌تواند با رعایت شرایط قانونی برای مطالبه وجه سفته علیه ضامن اقدام کند.

در پرونده‌های سفته باید مشخص شود:

• امضای شخص واقعاً بابت ضمانت بوده یا ظهرنویسی؛
• ضامن از چه شخصی ضمانت کرده است؛
• سند واجد شرایط قانونی لازم بوده یا خیر؛
• اقدامات لازم برای حفظ حقوق تجاری دارنده در موعد قانونی انجام شده است یا خیر.

 

این مطلب را هم بخوانید:

مطالبه وجه سفته

 

مسئولیت ضامن چک

ماده ۳۱۴ قانون تجارت مقرر کرده است که مقررات مربوط به ضمانت صادرکننده و ظهرنویسان و برخی مقررات مربوط به برات، در مورد چک نیز اعمال می‌شود.

بنابراین ضمانت پرداخت چک نیز از نظر حقوقی امکان‌پذیر است و شخصی که پرداخت چک را ضمانت کرده، ممکن است در برابر دارنده مسئول شناخته شود.

اما باید میان صادرکننده چک، ظهرنویس و ضامن تفاوت قائل شد؛ زیرا مبنای مسئولیت و برخی شرایط مراجعه به هر یک از آنها متفاوت است.

تفاوت ضامن و ظهرنویس چک یا سفته

این موضوع در بسیاری از پرونده‌های اسناد تجاری تعیین‌کننده است.

ضامن شخصی است که پرداخت دین یکی از متعهدان سند را تضمین می‌کند.

ظهرنویس معمولاً شخصی است که سند را از طریق ظهرنویسی به دیگری منتقل کرده یا در قالب مقرر قانونی بر سند امضا گذاشته است.

بنابراین امضای پشت چک یا سفته به‌تنهایی همیشه برای تعیین نوع مسئولیت کافی نیست و باید متن نوشته‌شده در پشت سند، قصد طرفین، نحوه انتقال و سایر قرائن و مدارک پرونده بررسی شود.

به همین دلیل بهتر است هنگام ضمانت عبارتی مانند:

«این سند را به عنوان ضامن آقای/خانم .. امضا می‌کنم.»

در سند درج شود تا درباره سمت امضاکننده ابهام کمتری ایجاد شود.

• آیا دارنده می‌تواند مستقیماً از ضامن مطالبه وجه کند؟

در صورت وجود شرایط قانونی مسئولیت تضامنی، اصولاً لازم نیست دارنده ابتدا تمام مراحل وصول طلب از بدهکار اصلی را طی کند و سپس به ضامن مراجعه کند.

دارنده می‌تواند حسب مورد و با رعایت شرایط قانونی، دعوای مطالبه وجه را علیه شخص مورد ضمانت و ضامن مطرح کند.

با این حال، امکان استفاده از مزایای تجاری سند به رعایت شرایط و مواعد مقرر در قانون بستگی دارد. به همین دلیل وضعیت هر چک، سفته یا برات باید جداگانه بررسی شود.

• آیا ارسال اظهارنامه برای ضامن الزامی است؟

در همه دعاوی مطالبه وجه سند تجاری، ارسال اظهارنامه به ضامن شرط الزامی اقامه دعوا نیست.

با این حال، در بعضی پرونده‌ها ارسال اظهارنامه می‌تواند برای اثبات مطالبه، اعلام رسمی درخواست پرداخت یا ایجاد سابقه مکتوب مفید باشد.

بنابراین نباید «ارسال اظهارنامه» را در تمام پرونده‌ها مرحله اجباری مطالبه از ضامن دانست.

 

این مطلب را هم بخوانید:

اظهارنامه قضایی

 

• آیا ضامن می‌تواند فقط بخشی از مبلغ را ضمانت کند؟

حدود تعهد ضامن باید با توجه به متن ضمانت، سند تجاری و توافق صورت‌گرفته مشخص شود.

اگر قرار است ضمانت محدود به مبلغ معینی باشد، بهتر است این محدودیت به‌صورت کاملاً صریح و بدون ابهام در زمان امضا درج شود؛ برای مثال:

«ضمانت اینجانب صرفاً تا مبلغ ۵۰۰ میلیون ریال است.»

ابهام در متن ضمانت می‌تواند در آینده موجب اختلاف درباره حدود مسئولیت ضامن شود.

• آیا ضامن می‌تواند به جعلی بودن امضای خود اعتراض کند؟

بله. اگر شخصی ادعا کند امضای منسوب به او متعلق به وی نیست، حسب وضعیت پرونده می‌تواند نسبت به اصالت امضا دفاع کند و موضوع ممکن است برای بررسی تخصصی به کارشناسی ارجاع شود.

وجود سند تجاری مانع رسیدگی به ادعای جعل یا عدم انتساب امضا به شخص نیست.

• آیا ضامن می‌تواند به ایرادات بدهکار اصلی استناد کند؟

در اسناد تجاری، اصولی مانند استقلال امضاها و حمایت از دارنده واجد شرایط می‌تواند امکان استناد به برخی ایرادات مربوط به روابط شخصی و پایه را محدود کند.

اما نمی‌توان به‌صورت مطلق گفت ضامن «هیچ‌گاه» حق استناد به ایرادات را ندارد.

نوع ایراد، وضعیت دارنده، رابطه میان طرفین، اعتبار سند و سایر شرایط پرونده در تعیین دفاعیات قابل استناد مؤثر است. به همین دلیل این موضوع باید بر اساس پرونده مشخص بررسی شود.

• اگر ضامن وجه چک یا سفته را پرداخت کند چه می‌شود؟

پرداخت وجه توسط ضامن لزوماً به معنای آن نیست که بار مالی بدهی نهایتاً باید بر عهده او باقی بماند.

ضامن پس از پرداخت، حسب رابطه حقوقی موجود و مقررات قابل اعمال می‌تواند برای بازیافت مبلغ پرداخت‌شده به شخصی که از او ضمانت کرده یا اشخاصی که قانوناً در برابر او مسئول‌اند مراجعه کند.

بنابراین ضامن باید مدارک پرداخت، اصل یا تصویر معتبر سند، رسیدها و سایر مستندات مربوط را حفظ کند.

مهم‌ترین دفاعیات ضامن در دعوای مطالبه وجه

بسته به شرایط پرونده، دفاعیات ضامن می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

نوع دفاع مناسب کاملاً به چک، سفته یا برات مورد اختلاف و مدارک موجود بستگی دارد.

نکات مهم قبل از ضمانت چک یا سفته

ضمانت چک یا سفته نباید صرفاً یک «امضای تشریفاتی» تلقی شود. این امضا ممکن است مسئولیت مالی قابل توجهی برای ضامن ایجاد کند.

پیش از امضا بهتر است:

1. مبلغ سند و تاریخ سررسید بررسی شود؛
2. نام شخصی که از او ضمانت می‌شود صریحاً نوشته شود؛
3. عبارت «بابت ضمانت» درج شود؛
4. اگر ضمانت محدود است، مبلغ یا حدود آن دقیقاً تعیین شود؛
5. از امضای سند سفید یا ناقص خودداری شود؛
6. تصویر سند و نوشته مربوط به ضمانت نزد ضامن باقی بماند.

 

• آیا ضامن چک مسئولیت کیفری هم دارد؟

صرف ضمانت از صادرکننده چک، اصولاً به این معنا نیست که ضامن به دلیل برگشت خوردن چک دارای همان مسئولیت کیفری صادرکننده باشد.

مسئولیت ضامن در این وضعیت اساساً ناظر به تعهد مالی و حقوقی ناشی از ضمانت است. بنابراین باید میان مسئولیت حقوقی ضامن و مسئولیت احتمالی صادرکننده چک تفکیک قائل شد.

• آیا می‌توان از ضامن چک شکایت کرد؟

برای مطالبه وجه، در صورت وجود شرایط قانونی می‌توان علیه ضامن اقدام حقوقی کرد. اما صرف ضامن بودن به معنای تحقق مسئولیت کیفری ناشی از صدور چک بلامحل نیست.

• آیا ضامن سفته باید کل مبلغ سفته را پرداخت کند؟

حدود مسئولیت ضامن به متن ضمانت و شرایط سند بستگی دارد. اگر محدودیتی به‌طور معتبر برای ضمانت تعیین شده باشد، باید همان محدودیت مورد بررسی قرار گیرد.

• آیا بدون مراجعه به صادرکننده می‌توان از ضامن مطالبه کرد؟

در فرض تحقق مسئولیت تضامنی و وجود سایر شرایط قانونی، دارنده الزام ندارد در هر مورد ابتدا تمام اقدامات وصول علیه بدهکار اصلی را انجام دهد و سپس سراغ ضامن برود.

• امضای پشت چک یعنی ضمانت؟

خیر. امضای پشت چک می‌تواند با اهداف و عناوین حقوقی متفاوتی انجام شده باشد. برای تعیین اینکه امضا بابت ضمانت بوده یا عنوان دیگری داشته است، متن سند و شرایط پرونده باید بررسی شود.

• آیا ضامن بعد از پرداخت می‌تواند پول خود را پس بگیرد؟

حسب مورد، ضامن پس از پرداخت می‌تواند برای مطالبه مبلغ پرداخت‌شده به شخص مورد ضمانت یا اشخاصی که قانونا در برابر او مسئول‌اند مراجعه کند.

• اگر ضامن ادعا کند امضای پشت سفته متعلق به او نیست چه می‌شود؟

موضوع انتساب امضا قابل رسیدگی است و در صورت اختلاف ممکن است اصالت امضا از طریق کارشناسی و سایر ادله بررسی شود.

جمع‌بندی

مسئولیت ضامن در اسناد تجاری از موضوعاتی است که می‌تواند آثار مالی مهمی برای ضامن و دارنده چک، سفته یا برات ایجاد کند. مطابق مقررات قانون تجارت، مسئولیت ضامن باید با توجه به شخص مورد ضمانت، نوع سند، نحوه امضا، رعایت تشریفات و مواعد قانونی و شرایط خاص پرونده تعیین شود.

به همین دلیل، صرف مشاهده یک امضا در پشت چک یا سفته برای تعیین قطعی مسئولیت شخص کافی نیست و باید مشخص شود امضا با چه عنوانی و برای ضمانت از چه شخصی انجام شده است.

اگر در زمینه مطالبه وجه چک یا سفته از ضامن، دفاع از ضامن، تشخیص مسئولیت ظهرنویس و ضامن یا دعاوی اسناد تجاری با اختلاف حقوقی مواجه هستید، بررسی سند و مدارک پرونده توسط وکیل متخصص می‌تواند از طرح دعوای اشتباه یا از دست رفتن حقوق قانونی جلوگیری کند.

گروه حقوقی سلمان احدی
مشاوره و پیگیری تخصصی دعاوی چک، سفته و اسناد تجاری

شماره تماس: 09120466204