خسارات قابل مطالبه توسط اصحاب دعوا چیست؟

در جریان یک دعوای حقوقی، ممکن است خواهان یا خوانده برای طرح دعوا، اثبات ادعا یا دفاع از خود هزینه‌هایی متحمل شوند. قانون در شرایط مشخصی امکان مطالبه برخی از این هزینه‌ها و خسارات را از طرف مقابل فراهم کرده است.

با این حال، هر هزینه یا ضرری که در ارتباط با یک پرونده ایجاد شود الزاماً قابل مطالبه نیست. نوع خسارت، ضرورت هزینه، ارتباط مستقیم آن با دعوا و شرایط قانونی مطالبه باید در هر پرونده جداگانه بررسی شود.

خسارات دادرسی شامل چه مواردی است؟

ماده ۵۱۹ قانون آیین دادرسی مدنی خسارات دادرسی را شامل هزینه دادرسی، حق‌الوکاله وکیل و هزینه‌های دیگری می‌داند که مستقیماً مربوط به دادرسی و برای اثبات دعوا یا دفاع ضروری بوده‌اند؛ مانند حق‌الزحمه کارشناسی و هزینه تحقیقات محلی.

مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

۱. هزینه دادرسی

هزینه‌ای که برای ثبت و رسیدگی به دعوا مطابق مقررات پرداخت شده است، حسب مورد می‌تواند جزء خسارات دادرسی مورد مطالبه قرار گیرد.

۲. حق‌الوکاله وکیل

میزان قابل مطالبه از محکوم‌علیه باید مطابق مقررات و تعرفه قانونی مربوط بررسی شود و قرارداد خصوصی میان وکیل و موکل الزاماً به این معنا نیست که تمام مبلغ توافق‌شده باید توسط طرف مقابل پرداخت شود.

۳. هزینه کارشناسی

اگر برای اثبات دعوا یا دفاع، کارشناسی ضروری بوده باشد، حق‌الزحمه کارشناسی می‌تواند جزء خسارات قابل مطالبه قرار گیرد.

۴. هزینه تحقیقات محلی

هزینه‌های ضروری تحقیقات محلی نیز صراحتاً در ماده ۵۱۹ مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

• آیا هزینه رفت‌وآمد به دادگاه قابل مطالبه است؟

قانون ملاک مهمی تعیین کرده است: هزینه باید مستقیماً مربوط به دادرسی و برای اثبات دعوا یا دفاع ضروری باشد. ماده ۵۲۱ نیز تصریح می‌کند هزینه‌هایی که برای اثبات دعوا یا دفاع ضرورت نداشته‌اند، قابل مطالبه نیستند.

بنابراین نمی‌توان هر هزینه جانبی، رفت‌وآمد یا هزینه شخصی مرتبط با حضور در پرونده را بدون بررسی، خسارت قابل مطالبه دانست.

شرایط مطالبه خسارت چیست؟

شرایط مطالبه خسارت با توجه به منشأ خسارت متفاوت است، اما در خسارات ناشی از عدم انجام تعهد، تأخیر در انجام تعهد یا عدم تسلیم خواسته، ارتباط مستقیم میان رفتار موردنظر و زیان اهمیت اساسی دارد.

مطابق ماده ۵۲۰، خواهان باید ثابت کند زیان واردشده بلاواسطه ناشی از عدم انجام تعهد، تأخیر آن یا عدم تسلیم خواسته بوده است؛ در غیر این صورت دعوای مطالبه خسارت رد خواهد شد.

بنابراین معمولاً باید مواردی مانند ورود خسارت، قابل مطالبه بودن آن، رابطه مستقیم میان رفتار و خسارت و سایر شرایط مسئولیت متناسب با منشأ دعوا بررسی شود.

خسارت ناشی از نقض قرارداد

اگر یکی از طرفین قرارداد تعهد خود را انجام ندهد یا در انجام آن تأخیر کند، ممکن است طرف مقابل تحت شرایط قانونی حق مطالبه خسارت داشته باشد.

اگر طرفین در قرارداد برای تخلف از تعهد مبلغ مشخصی به‌عنوان خسارت یا وجه التزام تعیین کرده باشند، موضوع باید با توجه به مفاد قرارداد و ماده ۲۳۰ قانون مدنی بررسی شود.

بنابراین هنگام تنظیم قرارداد، نحوه نگارش وجه التزام، زمان تحقق آن و تعهدی که برای نقض آن خسارت تعیین شده است اهمیت زیادی دارد.

خسارت تأخیر تأدیه

مطابق ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی، در دیونی که موضوع آنها وجه رایج است، در صورت وجود شرایط قانونی از جمله مطالبه طلبکار، تمکن بدهکار، امتناع او از پرداخت و تغییر فاحش شاخص قیمت، امکان مطالبه خسارت تأخیر تأدیه وجود دارد.

البته برخی مطالبات، مانند مطالبات ناشی از چک، مقررات خاص خود را دارند و نباید شرایط همه آنها را یکسان فرض کرد.

• آیا عدم‌النفع قابل مطالبه است؟

تبصره ۲ ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر کرده است که خسارت ناشی از عدم‌النفع قابل مطالبه نیست.

اما نباید هر منفعت از دست‌رفته‌ای را بدون بررسی حقوقی «عدم‌النفع غیرقابل مطالبه» دانست. تشخیص میان عدم‌النفع و تفویت منفعت موجود یا مسلم می‌تواند در پرونده‌های مختلف محل بحث باشد.

به همین دلیل، نوع منفعت از دست‌رفته و منشأ قانونی یا قراردادی آن باید دقیقاً بررسی شود.

• خسارت دادرسی را چه زمانی می‌توان مطالبه کرد؟

طبق ماده ۵۱۵، خواهان می‌تواند حسب مورد خسارات را:

همراه دادخواست اصلی، در جریان رسیدگی یا به‌طور مستقل مطالبه کند.

نکته مهم این است که اگر مطالبه خسارت در همان پرونده و در چارچوب مقرر قانونی صورت گیرد، همیشه نیاز به طرح دادخواست مستقل وجود ندارد.

این روش در بسیاری از پرونده‌ها باعث می‌شود دادگاه هم‌زمان با تصمیم درباره اصل خواسته، درباره خسارات قابل مطالبه نیز تعیین تکلیف کند.

• آیا خوانده هم می‌تواند خسارت بگیرد؟

بله، اما شرایط آن بسیار مهم است.

ماده ۵۱۵ برای خوانده مقرر کرده است که می‌تواند خسارتی را مطالبه کند که خواهان عمداً و با علم به غیرمحق بودن خود در دادرسی به او وارد کرده باشد.

بنابراین صرف اینکه خواهان دعوایی مطرح کند و در نهایت رأی به نفع خوانده صادر شود، الزاماً به این معنا نیست که خوانده خودکار مستحق دریافت خسارت است.

آیا در صورت سازش، خسارات دادرسی قابل مطالبه است؟

اصل مقرر در ماده ۵۱۷ این است که اگر دعوا از طریق سازش خاتمه پیدا کند، نسبت به آن دعوا حکم به خسارت صادر نمی‌شود؛ مگر اینکه طرفین ضمن سازش درباره خسارات تصمیم خاصی گرفته باشند.

بنابراین بهتر است تکلیف هزینه دادرسی، حق‌الوکاله و سایر هزینه‌ها در متن سازش‌نامه به‌طور روشن تعیین شود.

مطالبه خسارت ناشی از شکایت واهی

صرف اینکه شخصی علیه دیگری شکایت کیفری مطرح کند و پرونده نهایتاً به برائت یا منع تعقیب منتهی شود، به‌تنهایی اثبات‌کننده استحقاق طرف مقابل برای دریافت خسارت از شاکی نیست.

برای مطالبه خسارت باید مبنای قانونی مسئولیت، ورود ضرر و سایر شرایط لازم در پرونده احراز شود.

مدارک مهم برای مطالبه خسارت

مدارک موردنیاز بسته به نوع پرونده متفاوت است، اما معمولاً این موارد اهمیت دارند:

آیا همه هزینه‌های انجام‌شده در پرونده قابل مطالبه‌اند؟

خیر.

طبق مواد ۵۱۹ و ۵۲۱، هزینه باید با دادرسی ارتباط مستقیم داشته و برای اثبات دعوا یا دفاع ضرورت داشته باشد. هزینه غیرضروری صرفاً به این دلیل که در زمان رسیدگی به پرونده پرداخت شده، الزاماً قابل مطالبه از طرف مقابل نیست.

• آیا باید خسارت دادرسی را در دادخواست مطالبه کنیم؟

بهتر است خواسته‌های مربوط به خسارات از ابتدا به‌صورت روشن مطرح شوند؛ با این حال ماده ۵۱۵ در موارد مقرر امکان مطالبه در اثنای دادرسی و حتی به‌طور مستقل را نیز پیش‌بینی کرده است.

• آیا حق‌الوکاله وکیل از طرف مقابل گرفته می‌شود؟

در صورت وجود شرایط قانونی، حق‌الوکاله از مصادیق خسارات دادرسی است؛ اما میزان قابل مطالبه از طرف مقابل تابع مقررات مربوط است.

• آیا هزینه کارشناسی قابل مطالبه است؟

اگر کارشناسی مستقیماً مربوط به دادرسی و برای اثبات دعوا یا دفاع ضروری باشد، می‌تواند از مصادیق خسارات دادرسی باشد.

• آیا خسارت تأخیر تأدیه برای هر بدهی قابل مطالبه است؟

خیر. شرایط ماده ۵۲۲ و مقررات خاص مربوط به نوع طلب باید بررسی شود.

• آیا خوانده‌ای که در پرونده برنده شده می‌تواند از خواهان خسارت بگیرد؟

صرف پیروزی خوانده کافی نیست. شرایط خاص مقرر در ماده ۵۱۵، از جمله عمد و علم خواهان به غیرمحق بودن خود، اهمیت دارد.

جمع‌بندی

خسارات قابل مطالبه توسط اصحاب دعوا محدود به هر هزینه‌ای که در جریان پرونده ایجاد شده نیست. هزینه دادرسی، حق‌الوکاله وکیل در حدود مقررات، هزینه کارشناسی، تحقیقات محلی، برخی خسارات قراردادی و خسارت تأخیر تأدیه در صورت وجود شرایط قانونی از مهم‌ترین مواردی هستند که ممکن است قابل مطالبه باشند.

از طرف دیگر، نوع خسارت، رابطه مستقیم آن با رفتار زیان‌بار، ضرورت هزینه و مدارک اثباتی باید در هر پرونده به‌صورت جداگانه بررسی شود.

مشاوره مطالبه خسارت در شهرک غرب

در پرونده‌های مطالبه خسارت، گاهی تفاوت میان یک هزینه قابل مطالبه و هزینه‌ای که قانون آن را بر عهده طرف مقابل نمی‌گذارد، به جزئیات قرارداد و مدارک پرونده بستگی دارد.

گروه حقوقی سلمان احدی در زمینه بررسی دعاوی مالی، قراردادی و مطالبه خسارت خدمات حقوقی ارائه می‌دهد.

شماره تماس: 09120466204
آدرس: تهران، شهرک غرب، بلوار دادمان، خیابان سپهر، خیابان کوثر، پلاک ۷، طبقه ۶، واحد ۲۳