اظهارنامه قضایی چیست؟ نحوه ارسال، پاسخ و آثار قانونی اظهارنامه

اظهارنامه قضایی یکی از ابزارهای مهم حقوقی برای مطالبه رسمی حق، اعلام یک موضوع یا رساندن اظهارات مربوط به معاملات و تعهدات به طرف مقابل است.

برای مثال، شخص می‌تواند پیش از طرح دعوا از طریق اظهارنامه، طلب خود را مطالبه کند، انجام تعهد قراردادی را بخواهد، تحویل مال را درخواست کند یا در مواردی اراده خود درباره فسخ قرارداد را به طرف مقابل اعلام کند.

بااین‌حال، ارسال اظهارنامه همیشه الزامی نیست و تنظیم نادرست آن نیز ممکن است به ضرر ارسال‌کننده تمام شود. به همین دلیل باید پیش از ارسال، آثار حقوقی متن آن بررسی شود.

اظهارنامه قضایی چیست؟

مطابق ماده ۱۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی، هر شخص می‌تواند پیش از تقدیم دادخواست، حق خود را به وسیله اظهارنامه از دیگری مطالبه کند؛ مشروط بر اینکه موعد مطالبه رسیده باشد.

همچنین اشخاص می‌توانند اظهارات مربوط به معاملات و تعهدات خود را که می‌خواهند به‌طور رسمی به طرف مقابل برسانند، از طریق اظهارنامه ابلاغ کنند.

بنابراین اظهارنامه را می‌توان یک راه رسمی برای اعلام مطالبه یا موضع حقوقی به طرف مقابل دانست.

• اظهارنامه چه کاربردی دارد؟

اظهارنامه بسته به موضوع پرونده کاربردهای مختلفی دارد. از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. مطالبه طلب و وجه
2. درخواست اجرای تعهد قراردادی
3. مطالبه اجاره‌بها
4. درخواست تحویل مال یا اسناد
5. اعلام رسمی برخی مطالب مربوط به قرارداد
6. دعوت به انجام تعهد
7. اعلام فسخ در مواردی که حق فسخ وجود دارد
8. درخواست استرداد مال
9. اعلام آمادگی برای انجام تعهد
10. ایجاد سابقه رسمی از مطالبه یا اعلام یک موضوع

نکته مهم این است که ارسال اظهارنامه به خودی خود حقی ایجاد نمی‌کند. ابتدا باید حق یا مبنای قانونی و قراردادی موردنظر وجود داشته باشد.

• آیا قبل از شکایت باید اظهارنامه فرستاد؟

در همه دعاوی خیر.

این یکی از پرتکرارترین سؤالات کاربران است. ارسال اظهارنامه در بسیاری از دعاوی شرط طرح دادخواست نیست و شخص می‌تواند بدون ارسال اظهارنامه، در صورت وجود سایر شرایط قانونی دعوا را مطرح کند.

اما در بعضی روابط حقوقی، قانون خاص یا مفاد قرارداد ممکن است اعلام یا مطالبه‌ای را ضروری یا مؤثر بداند.

بنابراین قبل از طرح هر دعوا باید مشخص شود آیا اظهارنامه در آن موضوع:

الزامی است، مفید است یا اصلاً ضرورتی ندارد.

آیا اظهارنامه سند رسمی است؟

بهتر است اظهارنامه را به معنای فنی کلمه «سند رسمی اثبات‌کننده ادعا» معرفی نکنیم.

اظهارنامه وسیله رسمی ابلاغ اظهارات و مطالبه حق است. صرف اینکه شخص در اظهارنامه ادعا کند دیگری به او بدهکار است، بدهکاری مخاطب را اثبات نمی‌کند.

در مقابل، مطالبی که خود ارسال‌کننده در اظهارنامه بیان کرده است، ممکن است حسب محتوا و شرایط پرونده علیه خود او مورد استناد قرار گیرد.

به همین دلیل تنظیم متن اظهارنامه اهمیت زیادی دارد.

نحوه ارسال اظهارنامه قضایی

در حال حاضر ارسال اظهارنامه صرفاً محدود به روش‌های قدیمی نیست.

1. ارسال از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
2. شخص می‌تواند متن اظهارنامه و اطلاعات لازم را برای ثبت و ارسال از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ارائه کند.
3. ارسال اینترنتی اظهارنامه از طریق عدل ایران
4. از سال ۱۴۰۴ امکان ارسال الکترونیکی اظهارنامه در خدمات قضایی منِ سامانه عدل ایران نیز توسعه یافته است.
5. در خودکاربری مستقیم، برخی موضوعات مشخص با متن‌های استاندارد قابل ارسال هستند و در شیوه غیرمستقیم، موضوعات بیشتری، متن دلخواه و امکان افزودن پیوست پیش‌بینی شده است.
6. سامانه خدمات من قضایی عدل ایران

 

• برای ارسال اظهارنامه چه اطلاعاتی لازم است؟

بسته به موضوع اظهارنامه، معمولاً باید اطلاعاتی مانند مشخصات اظهارکننده و مخاطب، موضوع اظهارنامه، شرح دقیق مطالبه یا اعلام، قرارداد یا رابطه حقوقی مرتبط و مستندات لازم مشخص باشد.

در تنظیم متن نیز بهتر است مبلغ، تاریخ قرارداد، تاریخ سررسید، نوع تعهد و درخواست نهایی تا حد امکان دقیق نوشته شوند.

• متن اظهارنامه چگونه نوشته شود؟

اظهارنامه خوب لزوماً اظهارنامه طولانی نیست.

متن باید روشن، مختصر، دقیق و بدون عبارت‌های هیجانی باشد. بهتر است مشخص شود:

رابطه حقوقی چیست → چه اتفاقی افتاده → چه حقی مطالبه می‌شود → مخاطب دقیقاً باید چه اقدامی انجام دهد.

استناد به مواد قانونی نیز فقط زمانی انجام شود که ماده موردنظر واقعاً به موضوع مرتبط باشد. پر کردن اظهارنامه با مواد قانونی متعدد، ارزش حقوقی آن را بیشتر نمی‌کند.

چه چیزهایی را نباید در اظهارنامه نوشت؟

این قسمت بسیار مهم است؛ زیرا اظهارنامه بعداً قابل استناد است.

از نوشتن موارد زیر باید پرهیز شود:

تبصره ماده ۱۵۶ نیز اجازه داده است از ابلاغ اظهارنامه‌های حاوی مطالب خلاف اخلاق و خارج از نزاکت خودداری شود.

• آیا باید به اظهارنامه پاسخ داد؟

پاسخ به هر اظهارنامه‌ای الزام قانونی عمومی ندارد.

بنابراین صرف دریافت اظهارنامه به این معنی نیست که مخاطب حتماً باید ظرف چند روز پاسخ دهد.

بااین‌حال، در برخی پرونده‌ها پاسخ دادن می‌تواند برای روشن کردن موضع حقوقی شخص، رد ادعاهای نادرست یا جلوگیری از برداشت‌های بعدی مفید باشد.

در مقابل، گاهی پاسخ عجولانه ممکن است حاوی عبارتی باشد که بعداً علیه پاسخ‌دهنده استفاده شود.

بنابراین باید ابتدا محتوای اظهارنامه و موضوع اختلاف بررسی شود و سپس درباره پاسخ دادن یا ندادن تصمیم گرفت.

• اگر به اظهارنامه پاسخ ندهیم چه می‌شود؟

یکی از اشتباهات مهم متن قبلی همین قسمت بود.

صرف سکوت در برابر اظهارنامه اصولاً به معنی قبول ادعا یا اقرار به حق طرف مقابل نیست.

برای مثال، اگر شخصی در اظهارنامه بنویسد «شما ۵۰۰ میلیون تومان به من بدهکار هستید» و مخاطب پاسخی ندهد، صرف سکوت باعث اثبات بدهی نمی‌شود.

اما اگر اظهارنامه متضمن مطالبه یک تعهد باشد، ابلاغ آن می‌تواند حسب موضوع پرونده برای اثبات زمان مطالبه یا اطلاع مخاطب از درخواست طرف مقابل اهمیت پیدا کند.

بنابراین اثر سکوت را باید براساس موضوع پرونده سنجید، نه اینکه آن را «اقرار ضمنی» بدانیم.

• مهلت پاسخ به اظهارنامه چند روز است؟

قانون آیین دادرسی مدنی یک مهلت عمومی ۱۰ روزه یا ۱۵ روزه برای پاسخ به تمام اظهارنامه‌ها تعیین نکرده است.

ممکن است ارسال‌کننده در اظهارنامه مثلاً ۵ یا ۱۰ روز برای انجام یک تعهد تعیین کند، اما صرف درج این عدد همیشه باعث ایجاد یک مهلت قانونی جدید نمی‌شود.

اگر قرارداد یا قانون خاصی برای موضوع موردنظر مهلتی تعیین کرده باشد، همان مقررات باید بررسی شوند.

بنابراین عبارت‌هایی مانند «مهلت قانونی پاسخ به اظهارنامه ۱۰ روز است» به‌صورت کلی صحیح نیستند.

• اگر در اظهارنامه مهلت ۱۰ روزه داده باشند، حتماً باید پاسخ داد؟

خیر، صرف اینکه ارسال‌کننده نوشته باشد «ظرف ۱۰ روز پاسخ دهید» لزوماً به این معنی نیست که قانون نیز چنین تکلیفی ایجاد کرده است.

باید مشخص شود این مهلت از قرارداد، قانون یا صرفاً اراده ارسال‌کننده ناشی شده است.

بااین‌حال، اگر موضوع مهم باشد بهتر است اظهارنامه بدون بررسی رها نشود.

• اظهارنامه مطالبه وجه چه کاربردی دارد؟

یکی از رایج‌ترین انواع اظهارنامه، اظهارنامه مطالبه وجه است.

اگر موعد پرداخت بدهی رسیده باشد، طلبکار می‌تواند از طریق اظهارنامه، پرداخت مبلغ را رسماً مطالبه کند.

ماده ۱۵۶ نیز صراحتاً مطالبه حق از طریق اظهارنامه را مشروط به رسیدن موعد مطالبه پذیرفته است.

در متن بهتر است منشأ طلب، مبلغ، تاریخ سررسید و درخواست پرداخت به‌طور دقیق ذکر شود.

• آیا با اظهارنامه می‌توان قرارداد را فسخ کرد؟

این موضوع نیازمند دقت است.

اظهارنامه به خودی خود حق فسخ ایجاد نمی‌کند. ابتدا باید براساس قرارداد یا قانون، حق فسخ وجود داشته باشد.

اگر حق فسخ ایجاد شده باشد، اظهارنامه می‌تواند حسب شرایط یکی از راه‌های مناسب برای اعلام اراده فسخ به طرف مقابل و ایجاد سابقه قابل استناد از این اعلام باشد.

بنابراین استناد کلی متن قبلی به «ماده ۱۰ قانون مدنی» به‌عنوان مبنای قانونی اظهارنامه فسخ را حذف کردم؛ ماده ۱۰ درباره نفوذ قراردادهای خصوصی است و مبنای مستقیم ارسال اظهارنامه نیست.

 

این مطلب را هم بخوانید:

فسخ قرارداد

 

• اظهارنامه برای تخلیه ملک کافی است؟

اظهارنامه ممکن است حسب نوع رابطه استیجاری برای اعلام مطالبه یا درخواست تخلیه مفید باشد، اما ارسال اظهارنامه به تنهایی حکم تخلیه یا دستور تخلیه محسوب نمی‌شود.